Qardman-Şirvan-Naxicevan ümumerməni birliyi 1921-ci ildə Moskva müqaviləsinə toxunaraq bəyanat yayıb. Birliyin yaydığı bəyanatı diqqətinizə çatdırırıq.
“1921-ci ilin Martın 16-da Moskvada Rusiya-Türkiyə “Dostluq və qardaşlıq” müqaviləsi imzalanıb. Bu ikitərəfli müqavilə olarkan Moskva konfransında iştirak etməyən və faktiki olaraq müstəqil hesab edilən dövlətlərin sərhədlərinin yenidən formalaşması üçün ərizə təqdib edib ki, bu da beynalxalq hüquqi baxımından yolverilməz addımdır. Bundan başqa, razılaşan tərəflər də beynalxalq səviyyədə tanınmış subyektlər olmayıblar, deməli bütün Moskva müqaviləsinin qanuniliyi ciddi şəkildə mübahisəlidir.
Moskva müqaviləsi ilə Sovet Rusiyası ilə Türkiyə Kəmalist hökuməti bir halda “ Şərqdə inqilabın yayılması” utopik məqsədini, digər halda isə Türkiyənin gələcəyi ilə bağlı həyata keçirilə biləcək baxışı olan “Milli müqavilə” məqsədini həyata keçirməyə çalışaraq qarşılıqlı faydalı “ticarət” həyata keçiriblər. Bu iki istək arasındakı razılaşma o anda artıq sovetləşmiş Ermənistan üçün ölümcül oldu.
Moskva müqaviləsi ilə heç vaxt Türkiyənin tərkibində olmamış Kars bölgəsi və Surmalu rayonu Türkiyəyə keçiblər, amma Türkiyənin tələbləri bununla məhdudlaşmayıblar. Moskva müqaviləsinə əsasən 1918-1920-ci illərdə Türkiyə-Azərbaycan nizami və nizamsız qoşunları və silahlı dəstələri tərəfindən erməni əhalisinin böyük vəhşiliklərə məruz qaldığı Naxicevan muxtar respublika statusu ilə və bu himayədarlığın heç vaxt başqa dövlətə, yəni Ermənistana verilməməsi şərti ilə Azərbaycana verilib.
Naxicevanın muxtar respublika statusu ilə Azərbaycanın himayəsinə verilməsi tərəflər üçün qarşılıqlı faydalı addım idi və bununla da Naxicevan Türkiyəyə keçməsə də, Ermənistana da verilmədi, baxmayaraq ki, 1920-ci ilin Dekabrın 30-da Azərbaycanın inqilab komitəsi “mübahisəli ərazilərdən” imtina edib və sonuncunu, o cümlədən Naxicevanı Sovet Ermənistanının tərkibində tanıyıb.
Lakin “xalqların qardaşlığı” şüarı altında keçən sovet onillikləri Azərbaycanın sürünən ayrı-seçkiliyi və irqçiliyi səbəbindən erməni əhalisinin ərazisini tərk etmək məcburiyyətində qaldığı Naxicevana əsl qardaşlıq gətirməyib. 1990-cı illərə qədər Naxicevanda qalmış erməniləri məcburi köçkünə, Naxicevvanın bütün erməni mədəni mühiti isə Azərbaycan vandalizminə məruz qalmışdır.
Buna görə də, Moskva müqaviləsinin memarları və onların varisləri həm Naxicevan ermənilərin taleyinin, həm də erməni milli tarixi irsinin dağıdılması, şikəst edilməsi, özgəninkiləşdirilməsi və təhqir olunmasına görə bərabər şəkildə məsuliyyət daşıyırlar.
Qardman-Şirvan-Naxicevan ümumerməni birliyi Ermənistan və ermənilərinin həyati milli marağını pozulmuş Moskva müqaviləsini qətiyyətlə mühakimə edir.
Moskva müqaviləsi Naxicevan ermənilərinin davamlı itkiləri üçün qapı açıb ki, bunun nəticəsində hazırda ermənilərdən tamamilə boşaldılmış Naxicevan feodal torpaq kimi Bakının diktatura rejiminə və bitişmiş qəbilə idarəçiliyinə birləşdirilib”.
