Parlament seçkiqabağı mübarizənin qızışması ilə paralel olaraq, xarici siyasət və təhlükəsizlik gündəliyinin əsas oxuna amerikan himayəsi altında işlənmiş TRIPP layihəsi çevrilir.
Regionun blokdan çıxarılması və Ermənistan ərazisindən Azərbaycanla Naxicevanı birləşdirən bu proqram siyasi sahədə suayrıcı yaradıb.
Hakimiyyət layihənin həyata keçirilməsini yalnız Vaşinqtonun vasitəçiliyi ilə görsə də, seçki yarışına çıxan siyasi qüvvələr öz, çox vaxt köklü şəkildə fərqlənən alternativlər, ehtiyatlar və geosiyasi hesablamalarla çıxış edirlər.
Dəhliz? Nəqliyyat qovşağı? Yoxsa təhlükəsizlik təhdidi? Seçki mübarizəsinin qızışması ilə paralel olaraq, TRIPP əsas siyasi qüvvələrin fikir ayrılıqlarının və vurğularının oxuna çevrilir.
Müxalif “Güclü Ermənistan” alyansı layihənin imzalanmasını rədd etməsə də, alyansın lideri Samvel Karapetyan sənədin yenidən nəzərdən keçirilməsi zərurətini vurğulayır.
“Biz heç nəyə sıfır nöqtəsindən başlamayacağıq, biz öyrənəcəyik. Əgər dövlətimiz bundan faydalanırsa, hətta Paşinyan da bu sənədi imzalayıbsa, biz bunu davam etdirəcəyik, əgər zərər varsa, kim imzalayıbsa imzalasın, biz yenidən razılığa gələcəyik”.
Siyasi qüvvə TRIPP-in həyata keçirilməsini yalnız aydın zaminlərin mövcudluğu şəraitində təsəvvür edir. “Güclü Ermənistan”ın Baş nazir namizədi Narek Karapetyan bəzi məqamlara aydınlıq gətirərək qeyd edir ki, amerikan tərəfinin vasitəçiliyinə qarşı deyillər.
İran və Rusiyaya toxunaraq əmin edir ki, barrikadaların müxtəlif tərəflərində olan Vaşinqton, Tehran və Moskva arasında TRIPP ətrafında razılığa nail olmaq yaxşı danışıqçının işinin nəticəsi olacaq.
Başqa bir müxalif qüvvənin, “Ermənistan” alyansının Baş nazir namizədi Robert Koçaryan TRIPP-i tənqid edir. Xatırladaq ki, bu proqramla ABŞ-ın dəstəyi ilə Ermənistan ərazisindən Azərbaycanla Naxicevan arasında əlaqə yaratmaq nəzərdə tutulur.
“Birləşmiş Ştatlar bu gün İranla müharibə vəziyyətindədir, siz erməni-iran sərhədini amerikan şirkətinə verməyi necə təsəvvür edirsiniz, bunu normal sayırsınız?
İran bunu necə qəbul edəcək? Bir anlıq özünüzü Farsın yerinə qoyun”.
Rəsmi Yerevanın İranla münasibətlərdə risk olmadığı barədə təminatları Robert Koçaryanı inandırmayıb. Tehrandan səslənən narahatlıqları xatırladan Koçaryan bu narahatlıqları aradan qaldırmaq üçün öz formulunu – Rusiyanın cəlb edilməsini irəli sürür.
“Layihəyə mütləq Farsın müsbət münasibət bəslədiyi dövlətləri cəlb etmək lazımdır. Yaxud da sadəcə bu yolu qurub demək lazımdır:
biz – Ermənistan Respublikası olaraq, Naxicevanı Azərbaycanın digər hissəsi ilə birləşdirmək imkanını yaradırıq, buyurun istifadə edin”.
TRIPP-i Ermənistanın təhlükəsizliyinin əsas təhdidi hesab edən Robert Koçaryan öz seçki proqramında Abxaziyadan keçən dəmir yolunun yenidən işə salınmasını prioritet hesab edir.
Söhbət Rusiyanın hərbi dəstəyi ilə Gürcüstandan ayrılmış və Tbilisinin rəsmi olaraq işğal olunmuş saydığı ərazidən gedir.
TRIPP-ə qarşı olmasa da, “Çiçəklənən Ermənistan”ın lideri Qagik Tsarukyanın ehtiyatı var:
“Bu faydadır, amma düzgün olmalı… bu, Azərbaycanın mülkiyyəti deyil, bu, bizim mülkiyyətimizdir, biz Çinlə də, Rusiya ilə də, Farsla da razılaşmalıyıq – yol açıqdır, qoy işləsin, bu, yalnız mənfəət gətirəcək, amma bizim ərazimizdən keçən yolda heç bir şeyə haqqımız olmamalı deyil.
Açılmalıdır, amma düşünülmüş şəkildə, anlayaraq. Gəlsinlər, müzakirə edək, dəyirmi masa arxasında oturaq”.
“Çiçəklənən Ermənistan” partiyasının seçki proqramında “Tramp yolu” layihəsi haqqında birbaşa qeyd olmasa da, sənəddə vurğulanır ki, nəqliyyat kommunikasiyası sahəsində Yerevanın əsas tərəfdaşları və müttəfiqləri Rusiya və İran olmalıdır.
Birinci Prezident Levon Ter-Petrosyanın rəhbərlik etdiyi HAK (Hayastan Hamazgayin Şarjıts) isə təklif edir ki, Ermənistan öz ifadələri ilə “əsr müqaviləsi” bağlasın və bununla TRIPP üstəgəl BRİCS proqramı həyata keçirilsin.
“Zəngəzur dəhlizi” yox, qovşaq olmalıdır – Şimaldan Cənuba, Şərqdən Qərbə, – deyir HAK-ın Baş nazir namizədi Levon Zuraybyan və Ermənistan-İran dəmir yolunun tikintisini vacib sayır:
“Ermənistan bir ölkə – İran vasitəsilə Hind okeanı limanlarına çıxış əldə edəcək. Ermənistanın Çin, Hindistan, İndoneziya, Vyetnam kimi qlobal Cənub ölkələri ilə ticarət-iqtisadi əlaqələri əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edəcək”.
Regional kommunikasiyaların blokdan çıxarılmasına zəmanəti Rusiyanın və ya İranın birbaşa cəlb olunmasında görən müxalif qüvvələrdən fərqli olaraq, Edmond Marukyanın başçılıq etdiyi “Maariflənmiş Ermənistan” çoxtərəfli beynəlxalq müqavilələrə və möhkəm hüquqi bazaya diqqət yetirir.
Partiyaya görə, TRIPP-in təhlükəsizliyi ayrı-ayrı dövlətlərin xoş niyyəti ilə deyil, beynəlxalq ictimaiyyət və aydın hüquqi mexanizmlər vasitəsilə zəmanət altına alınmalıdır.
Hakimiyyətlər öz növbəsində müxalifətin bu cür yanaşmalarını qeyri-mümkün hesab edir və bunu TRIPP-in yalnız Amerika vasitəçiliyi sayəsində, Rusiya və İranın maraqlarına zərər vurmadan reallığa çevrilə biləcəyi ilə əsaslandırırlar.
Narahatlıqların əksinə olaraq, erməni-amerikan sənədləri məhz erməni tərəfinə öz ərazisində təhlükəsizlik və gömrük nəzarəti hüququ verir.
Lakin istisna edilmir ki, Yerevan bu səlahiyyətləri vasitəçi xarici quruma, belə desək, front ofisə ötürmək qərarına gəlsin.
