Rifah siyahısında Ermənistanın reytinqi Azərbaycan və Türkiyədən yüksəkdir

Harut Sasunyan, “The California Courier”  qəzetinin naşiri, www.TheCaliforniaCourier.com

Böyük Britaniyada yerləşən “Legatum” qurumu, Ermənistan, Azərbaycan və Türkiyə də daxil olmaqla 167 ölkə üçün 2023-cü il üçün Kompleks Rifah İndeksini açıqlayıb. Siyahı 67 alt bölmədən ibarət 12 ayrı sahəni və ya “sütunları” əhatə edir.

Fond rifahı “insanların inkişaf etmək, unikal potensialını reallaşdırmaq, öz icmalarının və millətlərinin güclənməsində rol oynamaq imkanı” kimi müəyyən edib. Rifah təkcə sahib olduqlarımızla deyil, həm də nəyə çevrildiyimizlə bağlıdır. Rifahın əsasında hər bir fərdin əsas azadlıqlarını və təhlükəsizliyini qoruyan güclü sosial müqaviləyə malik inklüziv cəmiyyətdir”.

Ümumiyyətlə, Ermənistan rifah siyahısında Azərbaycan və Türkiyədən qat-qat yüksək yer tutur. 2023-cü ildə Ermənistan 2022-ci ildəki 59-cu yerdən bir qədər geriləyərək 61-ci yerdə qərarlaşıb, lakin 2013-cü ildəki 76-cı yerdən xeyli yüksəlib. Bu arada Azərbaycan 2023-cü ildə 92-ci yerdədir, 2012-ci ildə olduğu kimi, lakin 2013-cü ildəki 104-cüdən bir qədər yüksəkdir. Türkiyə 2023-cü ildə 95-ci yerddir, 2012-ci ildə olduğu kimi, 2013-cü ildəki 68-ci yerdən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb.

“Legatum” qurumu Azərbaycanı milyardlarla neft dollarından əldə etdiyi böyük gəlirlərə baxmayaraq, “regionda ən az çiçəklənən ölkə” kimi xarakterizə edib. Bu o deməkdir ki, ölkənin sərvəti əhaliyə çatmır.

“Legatum” qurumu Türkiyənin rifah halının acınacaqlı göstəricisini belə təsvir edib. “”Son 10 ildə Türkiyənin idarəçiliyi əhəmiyyətli dərəcədə pisləşib, 60 pillə geriləyərək 128-ci yerə düşüb və siyasi hesabatlılıq dünyada ən sürətlə pisləşib. 2017-ci ildə konstitusiya islahatları əsas nəzarət və tarazlığı aradan qaldıraraq daha çox səlahiyyəti icra hakimiyyətinin əlində cəmləşdirdi. Hökumətin müxaliflərə qarşı ardıcıl basqıları ilə şəxsi azadlıq da dünyada ikinci ən yüksək sürətlə pisləşib… Türkiyədə hazırkı hökumət 2002-ci ildən hakimiyyətdədir. “Freedom House”un məlumatına görə, ilkin olaraq bəzi liberallaşdırıcı islahatları qəbul etdikdən sonra hökumət 2016-cı ildən tənqidçilərə və əleyhdarlara qarşı sərt tədbirlərə başlayıb. Məsələn, “Amnesty İnternational” qeyd edir ki, 2019-cu ildə Türkiyənin Suriyadakı hərbi hücumunu tənqid etdikləri üçün Türkiyədə jurnalistlər, sosial media istifadəçiləri və etirazçılar da daxil olmaqla yüzlərlə insan həbs edilib.

“Legatum” rifah siyahısının 12 sütununun hər birində Ermənistan, Azərbaycan və Türkiyənin reytinqləri aşağıda təqdim edirik:

1) “Təhlükəsizlik sütunu (müharibə və vətəndaş qarşıdurması, terrorizm, siyasi terrorizm və zorakılıq, zorakı cinayət və mülkiyyət cinayəti) – müharibə, münaqişə və cinayətin həm dərhal, həm də uzunmüddətli nəticələrlə insanların təhlükəsizliyini nə dərəcədə pozduğunu ölçür”. Ermənistan (75-ci), Azərbaycan (111-ci) və Türkiyə (147-ci).

2) “Şəxsi azadlıq sütunu (fəaliyyət, toplaşmaq və birləşmək azadlığı, söz və məlumat azadlığı və qanuna əsasən ayrı-seçkiliyin olmaması) – əsas hüquqlar və fərdi azadlıqlar istiqamətində irəliləyişi ölçür”. Ermənistan (70-ci), Azərbaycan (144-cü) və Türkiyə (152-ci).

3) “İdarəetmə sütunu (icra hakimiyyətinə məhdudiyyətlər, siyasi hesabatlılıq, qanunun aliliyi, hökumətin dürüstlüyü, hökumətin səmərəliliyi, tənzimləyici mühitin keyfiyyəti və institutlara inam) – hakimiyyətə nəzarət və məhdudiyyətlərin həcmini və korrupsiya olmadan hökumətlərin səmərəli fəaliyyət göstərib-etmədiyini ölçür”. Ermənistan (64-cü), Azərbaycan (113-cü) və Türkiyə (128-ci).

4) “Sosial kapital sütunu (şəxsi və ailə münasibətləri, sosial şəbəkələr, şəxsiyyətlərarası inam, sosial tolerantlıq və vətəndaş və ictimai iştirak) – şəxsi və sosial münasibətlərin gücünü, sosial normaları, ölkədə vətəndaş iştirakını və sosial tolerantlığı ölçür. ” Ermənistan (125-ci), Azərbaycan (132-ci) və Türkiyə (137-ci).

5) “İnvestisiya mühiti sütunu (mülkiyyət hüquqları, investorların müdafiəsi, müqavilələrin icrası, ekosistemin maliyyələşdirilməsi və beynəlxalq investisiya məhdudiyyətləri) – investisiyaların adekvat qorunması və əlçatanlıq dərəcəsini ölçür”. Ermənistan (75-ci), Azərbaycan (54-cü) və Türkiyə (68-ci).

6) “Müəssisələrin şərtləri sütunu (daxili bazar rəqabət qabiliyyəti, biznesin yaradılması mühiti, tənzimləmə yükü, əmək bazarının çevikliyi və qiymət dəyişkənliyi) qaydaların biznesə başlamağa, rəqabət aparmağa və genişlənməyə imkan vermə dərəcəsini ölçür.” Ermənistan (44-cü), Azərbaycan (47-ci), Türkiyə (65-ci).

7) “İnfrastruktur və bazara çıxış sütunu (kommunikasiya, enerji, su, nəqliyyat, sərhədlərin idarə edilməsi, açıq bazarın miqyası, idxal tarifləri) – mal və xidmətlər bazarında ticarət və kənarlaşmalara imkan verən infrastrukturun keyfiyyətini ölçür”. Ermənistan (71-ci), Azərbaycan (72-ci) və Türkiyə (50-ci).

8) “İqtisadi keyfiyyət sütunu (fiskal davamlılıq, makroiqtisadi sabitlik, məhsuldarlıq və rəqabətqabiliyyətlilik, dinamizm və işçi qüvvəsinin iştirakı) – iqtisadiyyatın tam işçi qüvvəsinin iştirakı ilə davamlı sərvət yaratmaq üçün təchiz olunma dərəcəsini ölçür.” Ermənistan (83-cü), Azərbaycan (65-ci), Türkiyə (71-ci).

9) “Yaşayış şərtləri sütunu (maddi resurslar, qida, əsas xidmətlər, sığınacaq, rabitə və zərərdən qorunma) – maddi resurslar, sığınacaq, əsas xidmətlər və əlaqə daxil olmaqla, hamı tərəfindən adekvat həyat keyfiyyətinin təmin edilmə dərəcəsini ölçür”. Ermənistan (76-cı), Azərbaycan (65-ci) və Türkiyə (59-cu).

10) “Sağlamlıq sütunu (davranış risk faktorları, profilaktik müdaxilələr, qayğı sistemləri, psixi sağlamlıq, fiziki sağlamlıq və uzunömürlülük)-  insanların nə dərəcədə sağlam olduqlarını və sağlamlığını qorumaq üçün lazım olan xidmətlərə, o cümlədən sağlamlıq nəticələrini, sağlamlıq sistemləri, xəstəlik və risk faktorları və ölüm göstəriciləri ölçür. Ermənistan (68-ci), Azərbaycan (85-ci) və Türkiyə (63-cü).

11) “Təhsil sütunu (böyüklərin bacarıqları, ali təhsil, orta təhsil, ibtidai təhsil və ibtidai təhsil) – dörd təhsil pilləsi üzrə qəbulu, nəticələri və keyfiyyəti, habelə yaşlı əhalinin bacarıqlarını ölçür”. Ermənistan (59-cu), Azərbaycan (79-cu), Türkiyə (74-cü).

12) “Təbii mühit sütunu (mühafizə səyləri, okeanlar, şirin su, meşə, ölkənin və torpağın, havanın çirklənməsinin təsirləri və tullantıları) – fiziki mühitin insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir edən aspektlərini və gələcək nəsillərə təsir edə biləcək dəyişiklikləri ölçür”. Ermənistan (99-cu), Azərbaycan (14-cu) və Türkiyə (86-cı).

Ermənistanın ümumi rifah siyahısında Azərbaycan və Türkiyədən daha yüksək yer tutması bir yana, Ermənistan altı kateqoriya üzrə iki qonşu ölkəni üstələyir.