Artsaxda mədəni dəyərlərin dağıdılması Artsax xalqının köçkünlüyünü “məcburi” hesab etmək üçün ciddi sübutudur

Artsaxın mədəni irsinin monitorinqini aparan monumentwatch.org saytı bir il əvvəl Artsaxın işğalı nəticəsində bu ərazilərdə mədəni dəyərlərin qəsdən məhv edilməsi hallarına toxunub. Qeyd olunur ki, ermənilərin zorla evlərini tərk etməsi Artsax ermənilərinin mədəniyyətə olan fundamental hüququ pozulur.

“Bir il əvvəl, 2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycanın başlatdığı hərbi əməliyyatlar nəticəsində həmin günlərdə Artsaxda qalan bütün erməni əhalisi, 100.600-ə yaxın insan məcburi köçkün vəziyyətinə düşüb. Məcburi köçkünlükdən əvvəl 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi, Azərbaycanın nəzarətinə keçən Şuşi, Hadrut və Artsaxın digər rayonlarının əhalisinin məcburi köçkünü, Laçin dəhlizinin 9 aylıq blokadası, mədəni irsin unikal dəyərlərinin sistematik şəkildə məhv edilməsi baş verib.

Bir çox ekspertlər məcburi köçkünlük proseslərini davam edən müharibənin bir forması hesab edirlər. Bu, bəzən öz problemləri ilə müharibənin dəhşətlərini belə üstələyir. Azərbaycanın bu məqsədyönlü dövlət siyasətinin həyata keçirilməsi ilə bu gün ümumilikdə 121 min Artsax ermənisi öz sosial-mədəni dəyərlərindən zorla ayrılıb, onların tarixi vətəni olan Arstaxın təbiəti, abidələri, icması və mədəni landşaftı ilə bağlı praktikalarını həyata keçirmək imkanından və onları gələcək nəsillərə ötürmək hüququndan məhrum edilib.

Artsax ərazisində 4000-dən çox tarixi abidənin zorla götürülməsi, onların mövcudluğuna birbaşa təhlükə, artıq dağıdılmış və təhqir olunmuş bir çox irs dəyərləri, öz şəxsiyyəti ilə yaşamağın qeyri-mümkünlüyü həyati əhəmiyyətli kilsələr, ziyarətgahlar, ziyarət yerləri ilə bağlı inancların, adət-ənənələrin, bayramların yaşadılması prosesində çətinliklər yaratmışlar.

Məcburi köçkünlük, digər humanitar problemlərlə yanaşı, Artsax ermənilərinin mədəni fundamental hüququnu pozdu. Bunun ilk universal təminatı İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqlar haqqında Bəyannamənin 27-ci maddəsidir.

Roma Statutunun 7(1)(d) maddəsində məcburi köçkünlük insanlığa qarşı ağır cinayət kimi qiymətləndirilir. 7-ci maddəsinin 2-ci bəndinin (d) bəndində qeyd olunur ki, mülki şəxslərin beynəlxalq hüququn icazə verdiyi əsaslar olmadan deportasiya və ya digər məcburi hərəkətləri yolu ilə qanuni yaşayış yerindən zorla köçürülməsidir.

Qeyd etmək lazımdır ki, sözü gedən maddənin kontekst elementlərində “zorakılıq” ifadəsinin burada “fiziki güclə məhdudlaşmadığı” ifadə edilir, o, “zorakılıq, məcburiyyət, həbs, psixoloji təzyiq və ya səlahiyyətdən sui-istifadə güc tətbiqi və ya məcburiyyəti ehtiva edə bilər”. Bu vəziyyətdə şəxslərin öz ərazisində qalmaq və ya onu tərk etmək üçün “azad” və ya “real” seçiminin yoxdur. Bu kontekstdə bir faktı vurğulamaq son dərəcə vacibdir ki, Artsax erməniləri təhlükəsizlik səbəbi ilə Artsaxı tərk etsələr belə, bu halda köçkünlük “könüllü” və “qanuni” sayıla bilməz. Məcburi köçkünlər ərazidən çıxarılmasını istəsələr də, hətta xahiş etsələr də, bu o demək deyil ki, onların real seçimləri var idi.

44 günlük müharibə və ondan sonrakı 4 il ərzində Artsaxın işğal olunmuş ərazilərində mədəni dəyərlərin qəsdən məhv edilməsi Azərbaycan tərəfindən Artsax xalqının köçkünlüyünü “məcburi” hesab etmək üçün ciddi sübutudur.

Xatırladaq ki, indiyə kimi Azərbaycan Mexakavandakı Müqəddəs Zoravar kiləsi, Şuşidəki Müqəddəs Gazançetsots kilsəsinin günbəzini məhv edib, eləcə də Kanaç jam kilsəsinin qümbəzini məhv edib. Bundan başqa Hadrut rayonunun Arakel kəndindəki “Dirçəliş” xaçqarı, Moxrenis kəndindəki Müqədds Sargis kilsəsini, Şuşidəki Erməni Soyqırımına həsr olunmuş abidəni, Taliş kəndindəki abidəni, Şuşi və Sığnaxdakı tarixi qəbristanlıqları tamamən dağıdıb.

Şuşi Dövlət Təsviri İncəsənət Muzeyinə bitişik “Heykəllər bağı”ndan 51 heykəlin yoxa çıxması, Qriqor Qabrielyants adına Dövlət Geologiya Muzeyinin dağıdılması, Dadivank kilsələrinin, Hadrut Müqəddəs Xaç monastırının, Tsakuridəki Müqəddəs Astvatsatsin kilsəsinin təhqir olunması, Matağisin Müqəddəs Yeqişe, Toğdakı Müqəddəs Hovhannes kilsəsinin “alban” kilsəsi kimi elan edilməsi, udi icmasının nümayəndələri tərəfindən kilsə funksiyasının təhqir edilməsi da Azərbaycan tərəfinin törətdiyi vandalizmin nümunələrindədir.

Stepanakertdə Stepan Şahumyanın, Aleksandr Myasnikyanın heykəlləri, Aşot Qulyanın xatirə daşı, Stepanakertin yuxarı parkında olan Artsvi abidəsi, erməni-fransız parkında Şarl Aznavurun heykəli, Hadrut qəbiristanlıqları dağıdılıb. Hadrutun qəbristanlıqları, 7-ci əsrə aid Vankasar kilsəsi murdarlandı, xaç götürüldü, Tsar kəndindəki Müqəddəs Sargis və Müqəddəs Qriqorinin orta əsr kilsələrinin xaçkarları, bənzərsiz yazıları, Moxrenes kəndini Müqəddəs Astvatsatisn abidəsi ilə yerlə yeksan olunub. Azərbaycanlılar Ağanus kəndinin abidəsi-mənbəsinin iki xaçdaşı, Getavan abidəsini də dağıdıblar. Azərbaycan tarixi Hadrutun azəriləşdirilməsi və türkləşdirilməsi proqramına start verib, Şuşinin islamlaşdırılması proqramını həyata keçirib, Ermənistanın ərazisini əhatə edən qondarma “Qərbi Azərbaycan” adlı yeni proqramına start verib.

Bu və bir çox başqa cinayətlər YUNESKO və Avropa Şurasının konvensiyaları və beynəlxalq qaydaları ilə müharibə cinayətləri kimi qiymətləndirilir. Gec-tez Azərbaycan rejimi bu cinayətlərə görə cavab verəcək”.