BMT-nin Qaçqınlar Məsələləri üzrə Ali Komissarı ofisi 20 iyunu qaçqın hüquqlarının müdafiəsi günü kimi müəyyən edib. Bu il günün rəsmi şüarı “Qaçqınlarla həmrəylik”dir və məqsəd həll yönümlü səyləri artırmaqdır.
Müharibələrin, silahlı qarşıdurmaların, dözümsüzlüyün və irqi ayrı-seçkiliyin bu günkü şəraitində dünyada 100 milyondan çox insan məcburi köçkün vəziyyətindədir. Ermənistan və Dağlıq Qarabağ kontekstində isə köçkünlərin sayı təxminən 120 mindir.
Beynəlxalq hüquq müxtəlif formulalar və meyarlarla müəyyən edir ki, əgər vətəndaşlar öz iradələri ilə maşına minib yaşadıqları yeri tərk etsələr belə, bu “məcburi köçürmə” tərifinə daxildir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, beynəlxalq hüquq vasitələri var ki, qaçqınlar, hətta dövlətin addımlarına arxalanmadan, öz hüquqlarının müdafiəsi və bərpası üçün şəxsi təşəbbüslər göstərə bilərlər. Hüquqi mümkün addımlar xüsusi işçi qrupunda müzakirə edilib.
Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi Azərbaycanda saxlanılan 23 əsiri son dəfə rəsmi məlumatlara görə 2025-ci ilin iyununda görüb. Bundan sonra görüşlər olmayıb, çünki Azərbaycan ərazisində onların fəaliyyəti yerli hakimiyyətin qərarı ilə dayandırılıb. Azərbaycanda saxlanılan erməni əsirlərinin tam təcridinin qarşısını almaq üçün hazırda bir mexanizm var:
“O da konsulluq görüşləri” təşkil etmək imkanı. Beynəlxalq hüquq mütəxəssisi, Beynəlxalq və Müqayisəli Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Siranuş Sahakyan deyir ki, bu beynəlxalq hüquqda qəbul edilmiş vasitədir, harada ki, istənilən dövlət öz vətəndaşına başqa ölkədə görüş təşkil edə bilər, əgər həmin şəxs azadlıqdan məhrumdursa.
“Təbii ki, Ermənistan Respublikası bu hüququn daşıyıcısıdır, lakin maneə odur ki, Ermənistan-Azərbaycan diplomatik münasibətləri yoxdur. Amma bunun əvəzedicisi var: dövlət həmin hüququ üçüncü bitərəf ölkədə akkreditə olunmuş nümayəndəyə həvalə edir və qarşılıqlı razılıqla dövlət əvəzinə bu görüşləri üçüncü ölkə həyata keçirir”.
Mütəxəssislər deyirlər ki, bəlkə qulaqa qəribə gələcək, amma Ermənistan üçün vacibdir ki, Bakıda erməni əsirlərinin məhkəmə prosesləri, onların qanuniliyi beynəlxalq qurumlar və şəxslər tərəfindən şübhə altına alınıb, başa çatsın.
Siranuş Sahakyan bunun əsaslandırılmasını verir, lakin əvvəlcə aydınlaşdırır ki, əsirlərin azad edilməsi dövlətin öhdəliyidir və əsassız uzadılması beynəlxalq cinayətdir – müharibə cinayəti. Bundan əlavə, Bakının məhkəmə prosesləri başqa məqsədlər daşıyır, onlar həm də bu cinayəti gizlədir – hüquqi saxta əsaslar yaradır.
“Proses baxımından çox vacibdir ki, məhkəmə prosesləri davam etsin. Əgər yeni siyasi həllər formalaşmasa, bizdə insan hüquqlarının pozulmasını qeyd edən aydın məhkəmə aktları olacaq və onların əsasında azadlıq tələb edə bilərik.
Məsələn, əgər qeyd olunub ki, onlar qanunsuz saxlanılır, icra forması onların dərhal azad edilməsidir. Yenə də zəmanət verilmir ki, məhkəmə aktı dərhal icra olunacaq, amma bir şey zəmanətlidir: məhkəmə aktının yerinə yetirilməməsi əlavə siyasi təzyiqlərə səbəb olacaq”.
Beynəlxalq hüquq mütəxəssisi qeyd edir ki, bu halda nə baş verə bilər. Mövzu açıq qalacaq, bu da müxtəlif instansiyalarda, xüsusən də Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsində müzakirəyə səbəb olacaq və məsələ həll olunmayana qədər asılı vəziyyətdə qalacaq.
Qarabağ əhalisinin beynəlxalq hüquqlarından ən ağırı, bəlkə də, qayıdış hüququdur. Beynəlxalq ədalət yolu uzundur, amma o, Dağlıq Qarabağdan məcburi köçkünlərin hüquqlarını, o cümlədən qayıdış hüququnu qoruyacaq.
Beynəlxalq hüquq mütəxəssisləri bu yolu aydın şəkildə təsəvvür edir və müxtəlif mexanizmləri qeyd edir, üstəlik, dövlət siyasətindən asılı olmayaraq. Beynəlxalq hüquq mütəxəssisi, Ermənistanın Beynəlxalq Hüquq İttifaqının həmtəsisçisi İqor Mirzaxanyanın sözlərinə görə, təklif olunan mexanizmlərdən istifadə etmək və ya etməmək hər bir şəxsin qərarıdır və bu yolu seçənlər başa düşməlidirlər ki, bu çox uzun bir yoldur.
“Ümumi mənada, əgər gözləyirsinizsə ki, komitə, məhkəmə və ya beynəlxalq digər orqan sizə deyəcək: çox yaxşı, sizin hüququnuz pozulub və siz sabah Qarabağa qayıda bilərsiniz, yox, belə olmayacaq. Əgər gözləyirsinizsə ki, böyük məbləğdə kompensasiya alacaqsınız, bu da belə olmayacaq.
Kompensasiya barədə qərar qəbul olunacaq, amma bu pulu alacaqsınız ya yox – Allah bilir. Beynəlxalq hüquqi müdafiənin ən vacib məqsədi həmin pozulmanın qeydə alınmasıdır ki, bunu həm fərdi, həm də icma səviyyəsində istifadə edə bilərsiniz. Bu, gələcəkdə dövlətimiz tərəfindən də danışıqlarda və beynəlxalq münasibətlərdə tətbiq oluna bilər”.
Qayıdış hüququ “Vətəndaş və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt”ın 12-ci maddəsinin 4-cü bəndi ilə təmin edilir. Orada deyilir:
“Heç kəs öz ölkəsinə daxil olmaq hüququndan özbaşına məhrum edilə bilməz”. İqor Mirzaxanyan həmçinin bu beynəlxalq paktda digər prinsiplərə istinad edir:
“Qayıdış hüququ hər bir şəxs üçün təmin edilir, bu o deməkdir ki, şəxsin vətəndaşlığı əhəmiyyətli deyil, qaçqın statusunun olub-olmaması əhəmiyyətli deyil, şəxsin şəxsən köçürülməsi halları əhəmiyyətli deyil. Öz ölkəsi ilə kifayət qədər əlaqəsi olan hər kəs həmin ölkəyə qayıtmaq hüququna malikdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, məcburi köçürmə daimi xarakter daşıyır, köçkün əhali təhlükəsiz və layiqli şəraitdə öz ölkəsinə qayıtmayana qədər. Bu nə deməkdir? Hətta uşaqlar, nəsillər, köçkünlükdən kənarda, yəni Qarabağdan kənarda doğulanlar da Qarabağa qayıtmaq hüququnu saxlayırlar”.
Bunu artıq BMT-nin İnsan Hüquqları Komitəsi müəyyən edib, o, yaxınlarda Qvatemalaya qarşı qəbul etdiyi presedent qərarlarından birində mayaların qayıdış hüququ məsələsini müzakirə edərək qeyd edib ki, qayıdış hüququ nəsillər üçün də qorunur.
Dağlıq Qarabağ işində qayıdış hüququnu daha real nəzərdən keçirmək üçün beynəlxalq hüquq mütəxəssisi İqor Mirzaxanyan əvvəlcə bunu anlamağı vacib hesab edir: hara qayıtmaq, hansı vahidə?
2023-cü il noyabr ayında Ədalət Beynəlxalq Məhkəməsinin qərarı ilə təsdiq edilib ki, Azərbaycan qarabağlıların qayıdış hüququnu təmin etmək öhdəliyi daşıyır.
Orada “Dağlıq Qarabağ” adı qeyd olunub. İndi Dağlıq Qarabağ vahidi varmı, ya yox, və qarabağlıların öz ölkələri varmı, hara qayıda bilərlər?
“Bu, qayıdış hüququ ilə bağlı səsləndirdiyimiz əsas sualdır. Məsələn, ən böyük şəhər olan Stepanakerti götürək. Əgər Stepanakert sakini öz ölkəsinə qayıtmaq qərarına gəlsə, onun qayıda biləcəyi vahid yoxdur. Hətta nəzəri olaraq bir şəxs Stepanakertdə yaşamaq qərarına gəlsə belə, bu onun üçün qayıdış hüququnun həyata keçirilməsi olmayacaq.
Hazırda Dağlıq Qarabağ vahidi mövcud deyil. Nəticə etibarilə, biz qayıdış hüququndan danışdıqda, qaçınılmaz şəkildə özünütəyinat hüququndan və ya qayıtmaq istədiyimiz siyasi statusdan da danışmalıyıq”.
Beynəlxalq hüquq mütəxəssisləri həmçinin beynəlxalq konvensiya ilə müəyyən edilmiş “məskunlaşma hüququ”na istinad edirlər ki, bu da “Sarkisyan Azərbaycana qarşı” presedent qərarında öz əksini tapıb.
Dövlət addımlarından əlavə, Haaqa Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə çatmaq üçün alternativ yollar da var. Mütəxəssislər deyirlər ki, bu, şəxslərin və QHT-lərin beynəlxalq cinayət məhkəməsinin prokuroruna məlumat təqdim etməsidir.
Əgər bu məlumatın araşdırılması cinayəti əsaslandırarsa, prokuror istintaqa başlamaq səlahiyyətinə malikdir. Bu da uzun və mürəkkəb yoldur, çünki burada nəzərə alınan çoxsaylı amillər var, o cümlədən dünyagörüşü, maliyyə, resursların kifayətliliyi və digərləri.
Amma hər halda təkcə Ermənistanda deyil, dünyanın müxtəlif guşələrində qayıdış hüququ haqqında danışılmağa başlanıb, çünki bu milyonlarla insan üçün aktual problemə çevrilib. Və qərarlar yerli problemlərin həlli zamanı presedent yarada bilər.
