Bakıda keçirilən beynəlxalq konfransda itkin düşmüş şəxslər məsələsi müzakirə edildi. Azərbaycan rəsmiləri, Ermənistanla əlaqələrin iki tərəfin itkin düşmüş şəxslərinin taleyinin aydınlaşdırılmasına kömək edəcəyinə ümid bildirdilər.
Bu açıqlamalar, 8 avqustda Vaşinqtonda imzalanan Azərbaycan-Ermənistan sülh bəyannaməsi kontekstində əhəmiyyətlidir.
Bəyannamənin 9-cu maddəsi məhz bu məsələyə həsr olunub və tərəfləri itkin düşmüş və məcburi yoxa çıxmış şəxslərin taleyini aydınlaşdırmaq vəzifəsini öz üzərinə götürməyə çağırır.
Həmçinin qeyd edir ki, müvafiq tənzimləmələr ayrıca sazişlə müzakirə ediləcək və razılaşdırılacaq.
Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin (DTX) rəisi, Əsirlər, İtkin Düşmüş və Girovlar Məsələləri üzrə Dövlət Komissiyasının sədri Əli Nağıyev, Ermənistanın müvafiq dövlət komissiyası ilə əlaqələrin uğurla davam edəcəyinə ümid etdiyini bildirdi.
Azərbaycan mətbuatının məlumatına görə, Nağıyev bunu Bakıda keçirilən “İtkin düşmüş şəxslər məsələsinin həlli üçün səylərin birləşdirilməsi və əməkdaşlığın genişləndirilməsi” mövzusunda beynəlxalq konfransda çıxış edərkən qeyd etdi.
Onun sözlərinə görə, 2025-ci il avqustunda Vaşinqtonda imzalanan üçtərəfli bəyannamə, fevral ayında Azərbaycan və Ermənistanın müvafiq dövlət komissiyaları arasında ilk görüş və sonrakı əlaqələr, həmçinin müəyyən məlumat mübadiləsi yeni ümidlər yaradır.
“Biz inanırıq ki, Ermənistanın müvafiq dövlət komissiyası ilə məqsədyönlü əlaqələrimiz uğurla davam edəcək və iki tərəfin itkin düşmüş şəxslərinin taleyinin aydınlaşdırılmasına müsbət töhfə verəcək”.
Bu mövzuya yaxınlarda ATƏT-in insan hüquqları məsələlərinə həsr olunmuş konfransında “Bərabər hüquqlar uğrunda” təhsil mərkəzinin sədri, “Mənim addımım” fraksiyasının keçmiş deputatı Qayane Abrahamyan da toxunmuşdu.
O, Azərbaycanda saxlanılan erməni əsirləri və itkin düşmüş şəxslər məsələsini qeyd etmişdi.
“Birinci plenar iclasda, mövzu münaqişələr zamanı yaranan humanitar problemlər idi və təbii ki, çıxışda əsirlər, itkin düşmüş və məcburi yoxa çıxmış şəxslər məsələsinə toxunulmaması mümkün deyildi, çünki bu da ciddi problemdir.
Problemləri mümkün qədər ətraflı təqdim etdim və onların sülhü tərifləyəcəklərini, bizi isə sülhü qiymətləndirmədiyimiz üçün günahlandıracaqlarını nəzərə aldım.
Təbii ki, vurğuladım ki, Ermənistan sülh gündəliyini irəli aparmaq və 8 avqust sənədini imzalamaq üçün hər cür səy göstərmişdir”.
Abrahamyan çıxışında qeyd etdi ki, əslində sülh istəyən dövlət humanitar məsələləri həll etməkdən çəkinməz və bu baxımdan Azərbaycanın sülhə can atması şübhə doğurur.
Yeri gəlmişkən, 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda imzalanan “Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sülh və qonşuluq münasibətlərinin bərqərar olması haqqında” sazişinin 9-cu maddəsi məhz itkin düşmüş şəxslər məsələsinə aiddir.
Maddədə deyilir:
“Tərəflər, o cümlədən birbaşa və ya zəruri hallarda müvafiq beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edərək, iki tərəfin iştirak etdiyi silahlı münaqişələrdə itkin düşmüş şəxslərin və məcburi yoxa çıxmaların hallarını araşdırmağı, habelə bu şəxslərlə bağlı mövcud bütün məlumatların mübadiləsini həyata keçirməyi öhdələrinə götürürlər.
Tərəflər, bu şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılmasının, o cümlədən qalıqların axtarılması və layiqincə qaytarılmasının, habelə bu şəxslərlə bağlı ədalətli sorğu-sual vasitəsilə ədalətin təmin edilməsinin barışıq və etimadın möhkəmləndirilməsi vasitəsi kimi əhəmiyyətini tanıyırlar.
Bu məsələdə müvafiq tənzimləmələr ayrıca sazişlə müzakirə ediləcək və razılaşdırılacaq”.
İnsan hüquqları üzrə keçmiş müvəkkil Arman Tatoyanın fikrincə, Azərbaycan itkin düşmüş şəxslərlə bağlı beynəlxalq öhdəliklərdən daim yayınır.
Tatoyan, Qırmızı Xaç Beynəlxalq Komitəsinin ofisinin bağlanması faktını xatırladır. Keçmiş müvəkkil, Vaşinqton sənədində yer alan “beynəlxalq təşkilatların zəruri hallarda prosesə cəlb edilə biləcəyi” ifadəsini problemli hesab edir:
“Belə çıxır ki, Azərbaycan və Ermənistan, siz artıq bu məsələləri razılaşdırmısınız, gedin öz aranızda həll edin ya da müzakirə edin.
Bu, hüquqların müdafiəsi baxımından son dərəcə təhlükəlidir. Bundan əlavə, deyilir ki, yalnız zəruri hallarda və yalnız beynəlxalq təşkilatlar vasitəsilə, üstəlik zəif ifadə ilə – məlumat mübadiləsi yolu ilə.
Halbuki biz hesab edirik ki, hər hansı sazişdə beynəlxalq nəzarət altında konkret mexanizm olmalıdır. Yəni axtarış işləri, məlumatların təqdim edilməsi… hamısı həmin beynəlxalq qurumun iştirakı ilə həyata keçirilməlidir”.
Tatoyan qeyd edir ki, prosesin dayanmaması üçün beynəlxalq nəzarət və konkret öhdəliklər lazımdır.
İtkin düşmüşlərin yaxınları: “Üzünə baxıb soruşmaq istəyirik”
İtkin düşmüşlərlə bağlı müvafiq tənzimləmələr müzakirə olunarkən, onların yaxınları həll yolları axtarır. Onlar müntəzəm olaraq etiraz aksiyaları təşkil edərək, suallarına cavab tələb edirlər.
“Valideyn öz uşağının həlak olub-olmadığını, yaralanıb-yaralanmadığını… bir sözlə, düzünü bilmək istəyir. Onların üzünə baxıb soruşmaq istəyirik: niyə belə oldu?”
Son etiraz aksiyaları Müdafiə nazirliyi qarşısında keçirilib. İtkin düşmüşlərin yaxınlarını Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının rəisi Eduard Asryan qəbul edib.
Gərgin mühitdə keçən görüş yaxınları qane etməyib. Onlar Qarabağda keçmiş müdafiə ordusunun komandanı Kamо Vardanyana və keçmiş kəşfiyyat rəisinə aid suallarını bildiriblər.
Hakimiyyət: “Bu məsələ daim diqqət mərkəzindədir”.
Hakimiyyət təsdiq edir ki, əsirlər və itkin düşmüşlər məsələsi daim diqqətdədir və beynəlxalq görüşlərin demək olar ki, hamısında müzakirə olunur.
Xarici İşlər naziri Ararat Mirzoyan da müsahibələrindən birində bunu təsdiqləyib:
“Biz bu barədə çox danışmağı sevmirik, çünki hər bir Ermənistan vətəndaşı üçün nə qədər həssas və ağrılıdırsa, bizim üçün də elədir. İkincisi, çünki hər gün və ya hər ay konkret nəticələr – girov götürülmüş şəxslərin azadlığa buraxılması kimi nəticələr əldə etmirik.
Yəni cəmiyyətə konkret və aydın nəticələr barədə məlumat verməliyik. Davamlı olaraq deyirik, danışırıq və həqiqətən də çalışırıq, amma nəticə olmayana qədər nəticə yoxdur.
Girov götürülmüş şəxs azadlığa buraxılanda, Ermənistana qayıdanda, hamı bu barədə öyrənir”.
Ermənistan təxminən 1.200 itkin düşmüş şəxs barədə məlumat yayır. Rəsmi məlumatlara görə, 90-cı illərin əvvəlindən 993 nəfər, 44 günlük müharibədən sonra isə 191 vətəndaş itkin düşüb.
