İyunun sonunda Ermənistan və Azərbaycan iyulun 9-dan 11-dək Vaşinqtonda təşkilatın 75 illiyinə həsr olunmuş tərəfdaşlar formatında NATO sammitində və əlaqədar tədbirlərdə iştirak etmək üçün dəvət alıblar.
Ermənistan dəvətin ikinci günündə iştirakını təsdiqlədi, Azərbaycan son ana qədər intriqa saxladı. Ermənistan və Azərbaycanın Xarici işlər nazirləri artıq Vaşinqtondadırlar.
Türkiyə prezidenti də eyni tədbirlərdə iştirak etmək üçün ABŞ-a gedib. Rəsmi məlumata görə, Vaşinqtonda yüksək səviyyəli ikitərəfli görüşlər gözlənilir, baxmayaraq ki, Mirzoyan-Bayramov görüşünün onlardan biri olub-olmadığı bəlli deyil.
Ukrayna böhranının müzakirəsi NATO-nun yubiley sammitinin gündəmində önəmli olsa da, Cənubi Qafqaz regionu üçün də vacibdir.
Tədbirdə ən azı Vaşinqtonun tədbiridə Ermənistan və Azərbaycanın XİN rəhbərlərinin iştirakını təmin etməsi baxımından nail oldu..
Ararat Mirzoyanla Ceyhun Bayramın birbaşa görüşü ilə bağlı hər iki tərəfin hesablarında heç bir aydınlıq yoxdur.
Rəsmi olaraq yüksək səviyyəli ikitərəfli görüşlər planlaşdırılır. Ermənistan Xarici işlər nazirliyi yalnız Vaşinqtonda Mirzoyan-Bayramov görüşü ilə bağlı razılığın olmadığını bildirib.
İyunun sonunda Ermənistan və Azərbaycan NATO 202-ün tərəfdaşları ilə görüşə dəvət olunub. Bu barədə Bakıda ABŞ dövlət katibinin müavini Ceyms O’Brayen məlumatlandırıb.
Dövlət Departamenti ABŞ-ın NATO sammiti çərçivəsində konkret görüşlər istiqamətində Ermənistan və Azərbaycanla işləməyə davam edəcəyini açıqlayıb.
Diqqətəlayiqdir ki, NATO sammiti öncəsi Azərbaycanın Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Bakıda sülh müqaviləsinin imzalanmasının yeni ilkin şərti, Ermənistan konstitusiyasına dəyişiklik edilməsi barədə bir daha danışıb.
Bu arada, Ceyms O’Brayen iyun ayında Yerevanda bəyan edib ki, “yeni tələblər irəli sürmək və əlavə danışıqlar aparmaq praktikası dayandırılmalıdır”.
Təhlükəsizlik Siyasətinin Araşdırma Mərkəzinin rəhbəri Areq Koçinyanın fikrincə, Azərbaycanın gecikdirmə taktikasının iki mümkün məqsədi ola bilər.
“Birinci variant ondan ibarətdir ki, Azərbaycan sülh müqaviləsi istəmir və yeni eskalasiya və münaqişələr təşkil etmək üçün vaxt lazımdır.
İkinci variant ondan ibarətdir ki, Rusiya ilə Azərbaycan arasında bəzi sazişlər imzalanıb. Xüsusən də 2023-cü ildə Azərbaycanın həyata keçirdiyi etnik təmizləmə və qondarma rus Sülhməramlı kontingentin çıxarılması ilə paralel olaraq belə bir razılaşma var idi ki, Azərbaycan sülh müqaviləsini imzalamayacaq, ya mümkün qədər gecikdirəcək, ya da heç olmasa, imzalansa, onun imzalanması üçün hər şeyi edəcək.
Moskvada imza atmaq həm də bütün bunlarda Rusiyanın əlavə rolu deməkdir. Mən bu ikinci varianta daha çox meylliyəm ki, Azərbaycan tərəfdən Rusiyanın qarşısında istəsəniz belə bir öhdəlik var”.
Qərb, daha dəqiq desək, ABŞ Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasında vasitəçilik məqsədini gizlətmir.
Bunu bir ay əvvəl Ermənistana səfəri zamanı dövlət katibinin müavini Ceyms O’Brayen bəyan edib. “İndi, həqiqətən, problem tərəflərin razılaşmanın vaxtının gəldiyini başa düşməsidir.
Bizim qənaətimizcə , Orta Asiyadan Aralıq dənizinə ticarət yolunun tikintisi üçün nəsiln, bu indiki nəslin,bəlkə də bir neçə nəslin fürsətidir.
Bu, o zaman baş verə bilər ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh olsun. Və bu, təkcə əsas ticarət deyil, həm də bu marşrut boyunca yeni sənaye sahələri açacaq.
Bu indi baş verə bilər. Bir neçə ildən sonra o qədər də vacib olmaya bilər. Bir neçə il əvvəl bu mümkün deyildi. Mən də hesab edirəm ki, indi əla vaxtdır, çünki bu marşrut üzərində yerləşən ölkələr Rusiyanın təsirini azaltmaq istəyirlər.
Prosesin aşkar ləngiməsi ilə yanaşı, Azərbaycan istənilən halda sazişi imzalamağa yox, tamamilə yeni formatda sənədin ilkin imzalanmasını təmin etməyə çalışır.
Bu o deməkdir ki, inkişaf var, amma sənəd yoxdur. Areq Koçinyanın fikrincə, bu variant hazırda Ermənistan üçün sərfəli ola bilər, lakin istənilən halda suallar doğurur.
“Əgər imzalamağa hazırıqsa, niyə eyni vaxtda imzalamayaq?”. Hazırda gördüyüm qədər, istənilən halda Qərbdən Azərbaycana hər hansı təzyiq var.
Bu təzyiqin yüngülləşdirilməsi üçün üçün Azərbaycan müəyyən nəticələr göstərməlidir ki, baxın, sülh müqaviləsi yoxdur, amma ilkin imza var, paket var, məni narahat etməyin, proses normal gedəcək.
Başqa sözlə desək, Türkiyənin Ermənistanla adətən etdiyi, Qərb ölkələrinə real həll prosesi deyil, nizamlanma prosesinin imitasiyasını göstərmək üçün təxminən belə edir.
Hesab edirəm ki, Azərbaycanda müəyyən ikilik var. Bəli, bir tərəfdən bu siyasi xəttin şərtləşməsi var. Məncə Rusiya qarşısında olan öhdəlikləridir, digər tərəfdən sülh istiqamətində getməkçün istək var.
Burada bəzi qlobal kontekst lazımdır.O da Azərbaycan tərəfindən Rusiya qarşısında olan öhdəliklərinin tapdalanmasıdır”.
Qeyd edək ki, Ermənistan və Azərbaycan XİN rəhbərlərinin Vaşinqtona səfəri fonunda amerikalı ekspert Maykl Rubin “Washington Examiner” jurnalında Artsax məsələsi ilə bağlı məqalə dərc edib.
O, məruzəsində Azərbaycan qoşunlarının İosif Stalinin Azərbaycana təslim etdiyi keçmiş Ermənistan dövləti olan Dağlıq Qarabağa daxil olmasından bir ildən az vaxt keçdiyini xatırladıb.
Ekspert yazır ki, Dağlıq Qarabağ iki səbəbə görə tarixi əhəmiyyətə malikdir.
“Əvvəla, bu, xristianlığı rəsmi din kimi qəbul edən ilk ölkə olan Ermənistanın ənənəvi mərkəzidir.
İkincisi, o, demokratiyanın inkubatorudur. Sovet İttifaqının süqutunu alovlandıran və son nəticədə sona çatdıran demokratik hərəkat Dağlıq Qarabağın paytaxtı Stefanakertdə başlamışdır” – deyərək Rubinsin məqaləsində qeyd olunur.
Freedom House bu həftə bildirib ki, Azərbaycanın “sənədləşdirilmiş hərəkətləri keçmiş Yuqoslaviyadakı münaqişə kontekstində başa düşülən etnik təmizləmə meyarlarına cavab verir” və buna son qoyulmalıdır.
Belə olan halda Rubinməsələ qaldırır : Blinken, milli təhlükəsizlik müşaviri Ceyk Sallivan və USAİD-in direktoru Samanta Pauer niyə ikimənalı şəkildə soyqırımdan danışırlar?
Ekspert məqaləsində yazır: “Əliyevə hörmət edən təkcə Dövlət nazirliyi deyil. İyunun 26-da ABŞ-ın Avropa Komandanlığı Azərbaycan hərbçilərini təbrik edərək, əsir düşmüş erməni və mülki şəxslərin zorlanması, şikəst edilməsi və edam edilməsini bir daha dilə gətirməyib, bu barədə videogörüntüləri mövcuddur.
Ola bilsin ki, Prezident Co Baydenin komandası hesab edir ki, ABŞ Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsini nəhayət həll etmək üçün yekun sülh razılaşmasına nail ola bilsə, bu qiymət buna dəyər.
Blinken, Pauer və Sullivan 9-11 iyulda Vaşinqtonda keçiriləcək NATO sammitində Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanı sülh sazişi üzrə danışıqlara razı sala biləcəklərinə inana bilərlər.
Hər halda, amerikalı ekspert hesab edir ki, Əliyev hər hansı uzunmüddətli razılığa gəlməzdən əvvəl ABŞ seçkilərini gözləyəcək.
Hər halda, amerikalı ekspert hesab edir ki, Əliyev hər hansı uzunmüddətli razılığa gəlməzdən əvvəl ABŞ seçkilərini gözləyəcək.
Bununla belə, Maykl Rubin öz məqaləsində deyir: “Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh nəcib məqsəddir, lakin onun qiyməti etnik təmizləmə ola bilməz”.
Bu, humanitar faciəni daha da ağırlaşdırır, bunun əvəzini gələcək nəsil qanla ödəyəcə”- deyə , amerikalı ekspert əminliklə qeyd edib.
