“Щелчок Таноса” telegram kanalı talışlar və Azərbaycanda onlarla nə baş verənlər haqqında diqqətəlayiq məqalə dərc olunub.
Qeyd olunub ki, 1918-ci ildə Azərbaycan yaradılmasından əvvəl talışlar İran Sevefidlər sülaləsinə xidmət etmiş, XVIII əsrdə nəhayət qısa müddət ərzində öz dövlətçiliyinə Talış xanlığına malik olmuşlar. Bu, Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil idi.
İnqilabdan sonra talış milli hərəkatı bolşevikləri dəstəklədi və 1919-cu ildə Lənkəranda Muğan Sovet Respublikası (MSR) elan edildi. Bolşeviklər tezliklə respublikanı ləğv edərək ayrı-ayrı rayonlar şəklində Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil etdilər, müstəqillik və ya muxtariyyət ideyalarını da rədd etdilər.
Sovet Azərbaycanı rəhbərliyinin talışlarla bağlı apardığı siyasət barədə ən yaxşı statistik məlumatlar danışır. .SSRİ-nin 1937-ci il siyahıyaalınmasının rəsmi məlumatlarına görə, həmin dövrdə Azərbaycan SSR-də 99 145 talış yaşayırdı, 1959-cu il siyahıyaalınmasına görə isə bütün respublikada cəmi 100 nəfəri var idi. Yox, ölməyiblər, qovulmayıblar. Fakt budur ki, siyahıyaalma zamanı talışlar sadəcə olaraq həyasızcasına azərbaycanlı kimi qeydə alınıb. Təbii ki, talış ailələri kim olduqlarını, haradan gəldiklərini bilirdilər, lakin onlar susdular.
Birbaşa siyasi tələblər irəli sürən ilk qruplar talış mühitində 1988-ci ildə – Artsaxda ermənilərin hərəkətin başlayandan sonra meydana çıxdı. SSRİ-nin dağılmasından sonra talış fəalları Talış Milli Dirçəliş Partiyasını yaratdılar və tezliklə onun adı Talış Xalq Partiyası adlandırıldı.
“Xalqımız daha çox şeyə layiqdir və biz bu əziz məqsədə çatmaq üçün bütün yoldan keçəcəyik! Bizim öz dövlətimizdə yaşamaq, öz ana dilimizdə danışmaq və təhsil almaq, qonşularımızla dostluq etmək haqqımız var”, – deyə Talış milli hərəkatının liderlərindən biri Fəxrəddin Aboszoda o vaxt bildirib.
Azərbaycan silahlı qüvvələrinin Artsaxda məğlubiyyəti milli ziddiyyətləri daha da kəskinləşdirdi. Elçibəyin qaçmasından sonra 1993-cü il iyunun 21-də talış hərbçiləri Talış-Muğan Muxtar Respublikasının (TMR) yaradıldığını, özləri isə onun hakimiyyətini elan etdilər.
Surət Hüseynovun çevrilişindən sonra prezident Heydər Əliyev əvvəlcə ehtiyatlı mövqe tutdu. Onun qüdrəti hələ güclü deyildi, ona görə də o, talış siyasətçilərinə qarşı çıxmadı, lakin muxtariyyəti tanımaqdan çəkindi. Və hətta talışların lideri Əlikram Hümmətov Əliyevi “Vətənin layiqli oğlu” adlandırıb. Daha sonra alış parlamenti muxtariyyətin tanınması təklifi ilə mərkəzi hökumətə müraciət etdi. Danışıqlar nəticəsiz qaldı və sonra Heydər Əliyev Artsaxda cəbhədən çıxarılan qoşunları Talış rayonlarına aparıb. Talış liderləri nəzarətə götürülüb. Talış dövlətçiliyinin bərpası ilə bağlı qısamüddətli layihə başa çatdı.
O vaxtdan talış milli hərəkatı əsasən mühacirətdə fəaliyyət göstərir. Azərbaycanda talış siyasətçilər təqib olunur, assimilyasiya siyasəti davam edir: talış dilində təhsil yoxdur, talış dilində kitab və mətbuat yoxdur. 44 günlük müharibədə qırğına ilk olaraq talışlara göndəriblər. Hazırda regionda vəziyyətin nəzarət altında qaldığı görünür, amma talış dili faktiki olaraq yoxa çıxır, bir çox talışlar mühacirətə üstünlük verirlər.
Lakin son zamanlar Azərbaycanla İran arasında münasibətlər ən dərin böhran içərisindədir. İran mümkün inkişafı ilə birmənalı olaraq iranlılarla bağlı talış azlığı ilə kart oynamağa çalışacaq. Və xəbər bülletenlərində, 30 ildən sonra Muğani adı yenə də yer alacaq.
Erməniləri heç kim assimilyasiya etməyi planlaşdırmayıb. Cəmi 100 il əvvəl müsavatçılar, indi isə Əliyev faşizmi bölgənin avtoxton xalqlarının – ermənilərin, ləzgilərin, talışların, tatların, farsların vətəni olmuş və vətəni olan ərazidə erməniləri məhv etmək istəyirlər.
Bunu bilmək və xatırlamaq lazımdır.
