Şuşidə Azərbaycan prezidentinin təşkil etdiyi Türk dövlətləri təşkilatının zirvə toplantısı beynəlxalq qalmaqala çevrilib, buna səbəb Macarıstanın Baş naziri və Şimali Kipr Prezidentinin işğal olunmuş ərazilərdə keçirilən tədbirdə iştirakı olub.
Tədbirdə qeyd olunan şəxslərlə yanaşı, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan prezidentləri də iştirak ediblər. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da sammitdə iştirak edəcəyini açıqlasa da, səfərini yarımçıq qoyaraq Türkiyə-Hollandiya futbol matçına qatılmaq üçün Almaniyaya gedib.
Macarıstan üçün ayıb, Avropa üçün isə qalmaqal. Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbanın özünü Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti elan edən Prezidenti ilə Şuşidə görüşü belə qiymətləndirilir.
Beynəlxalq qalmaqalın mahiyyətini anlamaq üçün xatırlamalıyıq ki, Orbanın təmsil olunduğu Macarıstan cəmi 8 gün əvvəl növbəti 6 ayda Avropa Birliyi Şurasına sədrlik etdi.
Şuşinin səfəri artıq Avropanın müxtəlif qurumları tərəfindən onun Avropa gündəminə zidd olan qəribə turları arasında tənqid edilib.
Avropa Birliyinin xarici əlaqələr və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Josep Borrell aydın bəyanat verir. Macarıstan türkdilli dövlətlərin təşkilatı ilə əlaqələri inkişaf etdirmək üçün Avropa Birliyi Şurasından mandat almayıb. Bu barədə Xosep Borelin bəyanatında deyilir.
Avropa Parlamentinin müdafiə üzrə alt komitəsinin rəhbəri, fransalı deputat Natali Loizot sosial platformada öz tənqidlərinə Dağlıq Qarabağın X faktorunu əlavə edib.
“Bu, siyasətçilərin BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrinə uyğun olaraq yalnız Kipr Respublikasını beynəlxalq hüququn subyekti kimi tanımağa cəhd etməkdir.
“Viktor Orbanın Şimali Kipr nümayəndəsi ilə və Dağlıq Qarabağ şəhərlərindən birində türk dövlətlərinin sammitində iştirakı Macarıstan üçün biabırçılıq, Avropa üçün isə qalmaqaldır. Macarıstanın Baş naziri Orban Kipr problemini şübhə altına alırmı?
Orban bu tənqidə hələ cavab verməyib. Yeri gəlmişkən, Macarıstanın Baş naziri işğal altında olan Şuşidə keçirilən sammitdə İlham Əliyevə qeyd-şərtsiz ehtiramını ifadə etmiş, onun təbirincə desək, “regionda minlərlə insana sülh şəraitində yaşamaq imkanı verilmişdir”.
Orban belə bir fürsətin tezliklə Avropada mövcud olacağına ümid etdiyini bildirib.
Vəzifəyə gəldikdən sonra Orban Avropanı möhtəşəm etmək növbəsinin onlarda olduğunu söylədi. Şuşi getməzdən əvvəl o da Rusiyada, Ukraynada olub, Azərbaycandan sonra Çinə gedib. Bundan sonra o, Vaşinqtonda olmağı planlaşdırır.
Siyasi analitik Hakob Badalyanın fikrincə, Orban əslində Avropa mandatına uyğun hərəkət etmir. Analitikin sözlərinə görə, onun hərəkətləri tamam başqa yerdə aşılanıb.
“Viktor Orban bu günlərdə kifayət qədər aktiv diplomatik fəaliyyətlə məşğuldur. Bunun başlanğıcı əslində mart ayında Vaşinqtona səfəri zamanı Donald Trampla nəzərdən keçirilməlidir.
Həmçinin, cəmi bir neçə gün əvvəl kiçik Trampın Macarıstana səfəri olub. Bu mənada hesab edirəm ki, Orban vasitəçi rolunu öz üzərinə götürüb. Və bu, mənim fikrimcə, Ərdoğan üçün kifayət qədər problemlidir”.
Siyasi karyerası ərzində Viktor Orban dəfələrlə qalmaqallarda iştirak edib. Məsələn, bu ilin aprelində Macarıstan AB Sülh Fondunun Ermənistana yardım etmək qərarına veto qoyub və Azərbaycanın da həmin fonddan yardım almasını tələb edib.
Lakin bu yaxınlarda məlum oldu ki, Macarıstan qadağanı ləğv edib və Ermənistan bu il ilk dəfə olaraq AB Sülh Fondundan 10 milyon avro alacaq.
Bundan əvvəl araşdırmaçı jurnalistlər müəyyən edib ki, Budapeştdə yatmış erməni zabit Gurgen Marqaryanı baltayla qətlə yetirən Ramil Səfərovun ekstradisiyasının əsas təşkilatçısı məhz Orban olub.
Məlumata görə, Orban bu sövdələşməyə görə Əliyevlər ailəsindən 7 milyon dollar alıb. Azərbaycanşünas Tatevik Hayrapetyan yazır.
““Bu gün elə bir mərhələyə çatmışıq ki, təcavüzə əl atan, minlərlə insanın ölümünə səbəb olan, soyqırım siyasəti həyata keçirən, uyuyan ermənini baltayla qətlə yetirənə qəhrəmanlıq göstərən diktatora “sülh”ün tərəfdarı kimi ehtiram ifadə edilir və bu, minlərlə ildir yaşayan ermənilərin əslində ona qarşı həyata keçirildiyi Artsaxda da təkrar edilib… Odur ki, Avropada başa düşsünlər ki, Orbana görə onları hansı “sülh” gözləyir.
Buna paralel olaraq Ərdoğanın yerinə Şuşiyə gedən Türkiyənin xarici işlər naziri bəyan edib ki, Türkiyə bir sıra Qərb dövlətlərinin Ermənistana üstünlük verən, Azərbaycanın narahatlığına məhəl qoymayan mövqeyindən razı deyil. Hakan Fidan qeyd edib ki, Ankara Yerevan və Bakı arasında sülh müqaviləsinin tezliklə imzalanmasını gözləyir.
Bu arada, son vaxtlar Bakının “Sülh müqaviləsi”ni imzalamaqdan yayınmaq üçün süni səbəblər tapmağa çalışdığı göz qabağındadır. Əksər analitiklər əmindirlər ki, Əliyev güc amilinə arxalanmaqda davam edir, lakin bunun üçün kifayət qədər beynəlxalq mühitin olmaması onu vaxt aparmağa məcbur edir.
Bir alət kimi o, indi ER Konstitusiyasının dəyişdirilməsinin ilkin şərtindən istifadə edir. Erməni konstitusiya ekspertləri iddia edirlər ki, Ermənistan Konstitusiyasında hansısa yolla sülh prosesinə mane olacaq müddəa yoxdur və ölkənin müstəqillik elanı heç bir şəkildə dəyişdirilə bilməz. Bir dəfə olur və dövlətin yaranmasına işarə edir.
Politoloq Armen Hovhannisyanın fikrincə, bu şəraitdə Ermənistanın iki yolu var.
“Rusiya zəifləyir, yavaş-yavaş irəliləmək üçün mübarizə aparır, müəyyən təsir imkanlarını buraxmaqda çətinlik çəkir və saxlaya bilmədiyi hissəsini uyğun gördüyü ölkəyə təhvil vermək üçün mübarizə aparır.
Bu, şübhəsiz ki, Türkiyədir. Bizə təklif edilən ikinci variant var. Və o. deyir ki, bu, ya manipulyatordur, ya da nəyisə başa düşmürlər, bu, əslində, sosial demokratların, liberalların, EPP-nin birgə layihəsidir
Seçkiləri uddular, uduzdular, amma 56% mandat onlarındır, başqa sözlə, hələ 5 il sonradır Böyük Avropa, hətta o ölkələrin adları belə verilib, təxmin etməyə ehtiyac yoxdur, Ermənistan, Gürcüstan, Ukrayna, Moldova, Bosniya-Herseqovina, üstəlik, mövcud olan 27 ölkədir”.
Bölgədə hələ görünməyən digər fermentasiyalar da var. İndi dünya və region yeni dünya düzəninin formalaşması kontekstində obrazlı şəkildə “qaynayan qazan” hesab edilir.
Bəzi proqnozlara görə, 1-2 ildən sonra, siyasi təlatümlərdən və ümumi mənzərənin müəyyən qədər sadələşdirilməsindən sonra çətinliklər daha da nəzərə çarpacaq.
İstənilən halda Ermənistanın əsas vəzifəsi Azərbaycanın güvəndiyi “güc amili”nə qarşı çıxmaq üçün təhlükəsizlik sektorunda öz potensialını artırmaqdır.
