BMT-nin tədbirinin Bakıda keçirilməsi qərarı keçən ilin dekabrında – Azərbaycanın Qarabağa genişmiqyaslı hücumundan və Qarabağın ermənilərdən boşaldılmasından cəmi üç ay sonra qəbul edilib.
Bu qərar rəsmi Yerevanın dəstəyi sayəsində qəbul olunub, əvəzində isə Bakı 32 erməni hərbi əsirini azad etməyə razılaşıb.
İnsan haqları təşkilatları hələ də bu qərarı tənqid edirlər və ləğv edilməsini tələb edirlər, xatırladaraq İlham Əliyevin atasından miras aldığı hakimiyyətdə insan haqlarını və iqlim dəyişikliyinə dair verdiyi vədləri necə tapdaladığını vurğulayırlar.
COP29 nədir
BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının 29-cu sammiti Bakıda 11-24 noyabr tarixlərində keçiriləcək. Tədbirə 70-80 min nəfərin qatılacağı gözlənilir – iştirakçılar onlarla dövlətdən, dünya şöhrətli şirkətlərdən və elmi təşkilatlardan olacaqlar.
Gündəlikdəki məsələlər təmiz enerjiyə keçid yollarından tutmuş enerji sektorunda texnoloji innovasiyalara qədərdir.
Əvvəlki illərdə COP sammitlərinə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (2023), Misir (2022), Şotlandiya (2021) ev sahibliyi edib.
“Misilsiz tədbirmi”, yoxsa maraqların toqquşması
Azərbaycan hakimiyyəti öz imicini yaxşılaşdırmaq üçün əvvəllər də beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi edib, o cümlədən Formula-1 yarışlarından birinə.
Ancaq Bakının COP29 kimi böyük və ciddi bir sammit təşkil etməsi müasir tarixində ilk dəfədir.
Ölkə prezidenti İlham Əliyev artıq elan edib ki, COP29 sayəsində “dünyada hər kəs bir daha görəcək” ki, Azərbaycanın neft və qaz gündəliyi yaşıl enerji ilə bağlıdır.
Lakin bir çox beynəlxalq təşkilatlar isə Azərbaycanın yaşıl gələcək barədə müzakirə aparmaq üçün münasib ölkə olmadığını bildirirlər.
“Transparency International” xatırladır ki, Azərbaycan gələcək onillikdə qaz hasilatını üçqat artırmağı planlaşdırır, bu isə ekoloji gündəliyə ziddir. (Xüsusən əvvəlki COP28 sammitinin çərçivə konvensiyasında tədricən fosil yanacaqlardan imtina, bərpa olunan enerjiyə keçid və 2050-ci ilədək karbon neytrallığına çatmaq haqqında danışılıb).
Təşkilat həmçinin vurğulayır ki, COP29-a Muxtar Babayevin sədrliyi məsələsi də suallar doğurur, çünki o, əvvəlcə mübahisəli fəaliyyəti ilə tanınan SOCAR-ın rəhbəri olub.
“Kədər doğurur ki, iqlimə dair qlobal danışıqlara neft sənayesi ilə əlaqəsi olan bir şəxs rəhbərlik edəcək” – deyə korrupsiyaya qarşı mübarizə aparan beynəlxalq təşkilat qeyd edir və bunun maraqların mümkün toqquşması riskini artırdığını vurğulayır.
“Mövcud olmayan” yüzlərlə siyasi məhbus
“2022-ci ilin Korrupsiya Qavrayışı İndeksində Azərbaycan regionun ən pis nəticə göstərən ölkələrindən biridir, burada müxaliflər və jurnalistlər həbsdədir, vətəndaş azadlıqları məhdudlaşdırılıb” – deyə Transparency International qeyd edir.
Bu bəyanat yayıldığı zaman Azərbaycanda 254 siyasi məhbus var idi, növbəti cəmi 6 ayda onların sayı 300-dən çox oldu.
Jurnalistlər, insan haqları müdafiəçiləri, siyasi və ictimai xadimlər həbsə atıldı, Ermənistanın əleyhinə olan hərbi siyasətə qarşı çıxan hətta gənc alimlər belə məhkum olundu.
Apreldən bəri Azərbaycanda ən tanınmış hüquq müdafiəçilərindən biri olan Anar Məmmədli həbsdədir.
O, COP29-a hazırlıq çərçivəsində “Ədalətli İqlim Mühiti” təşəbbüsünü yaratmışdı, ümid edirdi ki, bu nüfuzlu sammit vasitəsilə Azərbaycanda vətəndaş hüquqları və ətraf mühit məsələlərini müzakirə edə biləcək. Ancaq nəticədə həbsə düşdü.
“Azərbaycan hakimiyyəti COP29 sammitinə yaxın müxaliflərin sinik həbsinə dərhal son qoymalıdır. Anar Məmmədlinin həbsi bu narahatedici kampaniyanın daha bir biabırçı nümunəsidir” – deyə “Amnesty International” bəyan edib.
Bakı siyasi məhbusların mövcudluğunu qətiyyətlə inkar edir, repressiya və təqiblərlə bağlı hesabatları yalan adlandırır, azərbaycanlı hüquq-mühafizə orqanlarının yalnız cinayət törədənlərin qapısını döydüyünü bəyan edir.
Boş ümidlər və yeni həbslər
Tədbirin keçiriləcəyi dövrdə bəzi insanlar, həm Azərbaycanda, həm də Qərbdə, düşünürdülər ki, Əliyev hökuməti COP29 öncəsi mövqeyini yumşalda bilər, imicini yaxşılaşdırmaq üçün.
Lakin hələlik buna işarə yoxdur.
Əksinə, son 11 ayda COP29 yaxınlaşdıqca həbslərin miqyası da genişlənib.
Avqustda tanınmış jurnalist və aktivist Bəhrüz Səmədov həbs edildi. Çexiyanın Karlov Universitetinin doktorantı Qarabağ müharibələrini tənqid edirdi və sülhməramlı platformalarda aktiv iştirak edirdi.
Bu gün Azərbaycan dövlət mediası onu Ermənistan xüsusi xidmət orqanları tərəfindən casusluğa cəlb edilən şəxs kimi təqdim edir.
Səmədovdan öncə eyni ittihamla başqa bir gənc tədqiqatçı, talış mənşəli İqbal Abilov həbs olunmuşdu.
“Bu şəraitdə narahatlıqlar artır ki, ekoloqlar, insan haqları müdafiəçiləri və jurnalistlər Bakıda keçiriləcək beynəlxalq sammitin işində azad və təhlükəsiz şəkildə iştirak edə biləcəklərmi?” – dünyanın aparıcı hüquq müdafiə təşkilatları, o cümlədən “Climate Rights International”, Jurnalistlərin Müdafiə Komitəsi, “Human Rights Watch”, “Heinrich Böll” Fondu belə bəyan ediblər.
“Azərbaycanda insan hüquqlarının dəhşətli vəziyyəti BMT-nin Çərçivə Konvensiyasının katibliyini və üzv dövlətləri COP29-da vətəndaş cəmiyyətinin iştirakına təhlükəsiz şərait yaratmaq üçün konkret addımlar atmağa məcbur edir” – deyə birgə bəyanatın müəllifləri vurğulayırlar.
Zəhərli qızıl: Azərbaycanda ekoloji problemlər barədə nə məlumdur
Azərbaycanda ən kəskin ekoloji problemlərdən biri, ən azı 2020-ci ildən bəri, əsas çayın – Kür çayının həddindən artıq dayazlaşmasıdır, bu səbəbdən bəzi rayonlarda içməli və suvarma suyu çatışmazlığı var.
“Ecofront” müstəqil təşkilatının rəhbəri Cavid Qara qeyd edir ki, çay son illər məmurlar və iş adamları tərəfindən yaradılmış kənd təsərrüfatı mənzərəsi səbəbindən “məhv olmaq üzrədir”.
Ekoloqlar və yerli sakinlər həmçinin Azərbaycanın meşələrində nadir heyvan və quşların qanunsuz ovlanması, kütləvi ağac kəsimi və Xəzər dənizinin çirklənməsi ilə bağlı xəbərdarlıq edirlər.
Lakin bu barədə açıq danışmağa cəsarət edən çox az adam var. Soyudlu kəndində Əliyevin administrasiyası “danışmağın” nəyə səbəb ola biləcəyini açıq göstərdi.
2023-cü ilin iyununda sakinlər qızıl mədəninin istismarının qarşısını almaq qərarına gəldilər, iddia edirdilər ki, kəndin yaxınlığındakı dağda inşa edilən tullantı anbarının emissiyaları torpağı və çayları zəhərləyir, bu isə maldarlığı demək olar ki, mümkünsüz edir.
Ekoloqlar təsdiq ediblər ki, siyanid tərkibli qızıl hasilatı tullantıları süni gölə axıdılır, yerli sakinlər isə buna “zəhərli göl” adını veriblər.
