Şanxay görüşlərində istisnalar və nümunələr

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının illik Sammit çərçivəsində işgüzar səfərlə Çində olan Nikol Paşinyan Azərbaycan, Türkiyə və Rusiya rəhbərləri ilə ikitərəfli görüşlər keçirərək ikitərəfli və regional məsələləri müzakirə etdi.

Paşinyan Çin Prezidenti ilə strateji əməkdaşlıq haqqında memorandum imzaladı. Azərbaycan və Türkiyə, həmçinin Rusiya və Türkiyə rəhbərləri də görüşdülər və digər məsələlərlə yanaşı, Ermənistan və Azərbaycan arasında ilkin imzalanmış sülh sazişini müzakirə etdilər.

Sammitin yalnız siyasi və iqtisadi komponenti olsa da, ekspert dairələri onun mesajlarını həm də ölkələrin diversifikasiyası (çoxqütblülüyü) və Şərq-Qərb ziddiyyətləri kontekstində təhlil edir.

Vaşinqtondakı danışıqlardan və sülh sazişinin ilkin imzalanmasından sonra Ermənistan və Azərbaycan rəhbərləri ilk dəfə olaraq Çində, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) illik Sammitində görüşdülər.

 Baş nazir Nikol Paşinyan görüşdən qısa bir video Facebook səhifəsində yayımladı. Baş nazirin işçi qrupunun yaydığı məlumata görə, rəhbərlər Ermənistan-Azərbaycan sülh gündəliyini müzakirə edərək konstruktiv dialoqun, qarşılıqlı etimadın və regional sabitliyin zəruriliyini vurğuladılar.

 Hər iki rəhbər Vaşinqtonda keçirilən son Sammitdə yaranmış müsbət dinamikanı — sülh prosesinin irəliləməsinin və münasibətlərin tənzimlənməsinə beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyinin sübutu kimi qeyd etdilər.

 Baş nazir bundan əvvəl Rusiya və Türkiyə rəhbərləri ilə ayrıca təkbətək görüşlər keçirmişdi. Şərqşünas Armen Petrosyan Radiolur-a söhbətində qeyd edir ki, belə genişmiqyaslı sammitlər, xüsusilə bir-biri ilə problemləri və ya donmuş münasibətləri olan dövlətlər üçün vacib formatdır.

“Yanılmıramsa, Ermənistan-Azərbaycan əlaqələri uzun fasilədən sonra keçən il Kazanda 2 ölkənin liderlərinin görüşündən sonra yenidən aktivləşdi.

Yəni yenə də eyni ŞƏT çərçivəsində, Kazan Sammitinin nəticəsində. Uzun müddət tərəflər arasında danışıqlar yox idi, birbaşa görüşlər olmurdu,

Kazandan sonra yenidən eyni ŞƏT çərçivəsində danışıq prosesi başladı. İndi bu sammitlər digər oxşar, deyək ki, donmuş və ya həyatda olan proseslərdə olan münasibətləri daha da irəli çəkmək, tərəflər arasındakı problemləri həll etmək və yeni şərtlər əldə etmək üçün çox yaxşı fürsətdir”.

Paşinyan-Putin görüşü zamanı, baş nazirin işçi qrupunun məlumatına görə, tərəflər Ermənistan və Rusiya arasında davamlı və fəal dialoqu yüksək qiymətləndirərək həm yüksək səviyyəli şəxsi əlaqələri, həm də dövlətlərarası institusional əməkdaşlığı vurğuladılar. Kremlə görə, Vladimir Putin Nikol Paşinyanla danışıqlar imkanına görə sevindiyini bildirib, çünki həm ikitərəfli, həm də regional xarakterli çoxlu suallar yığılıb və onları müzakirə etmək lazımdır.

Rusiya rəhbəri həmçinin Türkiyə Prezidenti Ərdoğanla da görüşüb. Ərdoğan görüşdən sonra çıxış edərək vurğulayıb ki, “Azərbaycan və Ermənistan arasındakı danışıqlar davamlı sülhə gətirəcək. Qafqazda uzunmüddətli sabitlik Türkiyə və Rusiyanın ortaq maraqlarından irəli gəlir”.

Maraqlıdır ki, Ermənistan və Azərbaycan arasındakı sülh danışıqlarına son dəfə ABŞ-da bu qədər beynəlxalq diqqət cəlb olunmuşdu, Ermənistan və Azərbaycan rəhbərləri Sülh Sazişini ilkin imzalayanda və Trump’ın 30 ildən çox heç bir liderin edə bilmədiyini etdiyini elan edəndə.

Şərqşünas Armen Petrosyanın sözlərinə görə, Şərq-Qərb münasibətləri kontekstində hadisələrin belə gedişi ilk baxışdan qəribə görünə bilər, lakin bu vəziyyət oyunun qaydalarını dəyişib.

“Bu gün dünyada müxtəlif regionlarda baş verənlər, ayrı-ayrı dövlətlərin xarici siyasətinin yenidən nəzərdən keçirilməsi kontekstində, bütün bunlar hazırkı dünya-siyasi dəyişikliklərə uyğun gəlir.

Yəni bütün dövlətlər, bütün regionlar əlaqələrini diversifikasiya edir (çoxqütblüləşdirir), qarşılıqlı əlaqələndirmə imkanlarını genişləndirir və gələcəyin artıq dünya qaydasının məntiqində öz yerini və rolunu tutmağa çalışır”.

Aylar əvvəl Ermənistan və ABŞ arasında eyni məzmunlu strateji tərəfdaşlığın ilhaq edilməsi ilə saatlar əvvəl Ermənistan və Çin arasında təsdiqlənmiş strateji tərəfdaşlıq arasında heç bir ziddiyyət də yoxdur, bunu şərqşünas belə izah edir:

“Xaricdən müəyyən ziddiyyətlər görünə bilər ki, bir ölkə eyni zamanda, deyək ki, hazırda müxtəlif qütblərdə olan iştirakçılarla strateji münasibətlər qurur.

Məsələn, bu halda Ermənistan ABŞ, Avropa İttifaqının bir neçə ölkəsi ilə belə münasibətlər qurmağa çalışır, Böyük Britaniya ilə belə münasibətləri müzakirə edir və eyni zamanda İranla belə münasibətləri müzakirə edir və Çinlə belə münasibətləri təsdiqləyir.

 İlk baxışdan, təkrar edirəm, belə təəssürat yarana bilər, amma bütün bu proses dünyada gedən müxtəlif proseslərin məntiqinə uyğun gəlir”.

Bundan əlavə, Armen Petrosyan vurğulayır ki, regionda belə xarici siyasət yürüdən yeganə Ermənistan deyil. Azərbaycan və Gürcüstan da eyni məntiq üzrə hərəkət edir. Eyni zamanda qeyd edir ki, çoxvektorlu siyasətin də öz təhlükələri var.

“İstər qədər qeyd etdim ki, belə münasibətlər qurmaq üçün imkanlar mövcuddur, onlar kifayət qədər ehtiyatlı və çox yaxşı hesablanmış olmalıdır.

Yəni bir istiqamətlə və ya bir təşkilatla əməkdaşlıq heç bir şəkildə məzmun baxımından başqa bir istiqamətlə əməkdaşlığa zidd olmamalıdır.

Eyni Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı və ya Çinlə Ermənistanın münasibətlərinin dərinləşdirilməsi heç bir şəkildə ABŞ ilə strateji əməkdaşlığa, Avropa Birliyi ilə aparılan siyasətə zidd olmamalıdır”.

Siyasətşünas Conni Melikyan “Radio Azadlıq”la (Radiolur) söhbətində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının 3 əsas prinsipini sadalayır: ərazi bütövlüyü, güc tətbiqindən imtina, sərhədlərin toxunulmazlığı və qeyd edir ki, təşkilatın üzv ölkələrindən çoxunun bir-biri ilə oxşar problemləri var.

“Çünki burada hərbi komponent yoxdur, problemlər var, amma baxın, Qırğızıstan və Tacikistan arasında problemlər var, digər dövlətlər arasında, amma son illərin inkişafları onu gətirib çıxardı ki, Mərkəzi, Mərkəzi Asiyanın beşliyi deyə bilərik ki, öz aralarında yerli daxili problemləri həll etmək, öz ərazilərində ciddi infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi üçün motivasiya yaratdı.

 İndi artıq əvvəllər bir-birinə qarşı işləyən, bir-biri ilə konflikt etmiş dövlətlər elə sənədlər imzalayırlar ki, deyək, eyni çin investisiyaları ilə dəmiryolu xətti çəkilir”

Tyanjində keçirilən Sammitdə qəbul edilmiş Bəyannaməyə əsasən, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Sammitinin iştirakçıları “müşahidəçi” və “dialoq tərəfdaşı” statuslarını “Şanxay Əməkdaşlıq Tərəfdaşı” vahid statusunda birləşdirmək qərarına gəldilər. Çin Prezidenti Si Tszinpin bildirib ki, Çin Azərbaycan və

Şanxay görüşlərində istisnalar və qanunauyğunluqlar

Ermənistanın ŞƏT-ə daimi üzv kimi üzvlüyünə dəstək verir.

“Bu ölkələr indi Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının dialoq tərəfdaşları statusuna malikdirlər” — deyə Tszinpin qeyd edib.

Siyasətşünasın sözlərinə görə, bu strukturla üzvlük Ermənistan iqtisadiyyatı və investisiyaları üçün yaşıl işıq kimi qiymətləndirilə bilər:

“Bu quruma qoşulma həm də Çin üçün bu regionda digər ölkələrə investisiyalar etmək baxımından yaşıl işıq kimi də qiymətləndirilə bilər”.

Baş nazirin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Çində 3 sentyabra qədər qalacaq, sonra isə Yaponiyaya yola düşəcək. İşgüzar iki günlük səfər çərçivəsində Tokioda Ermənistan və Yaponiya baş nazirlərinin görüşü nəzərdə tutulur.