Yerevanda başlayan iki günlük beynəlxalq konfrans bu il “Orbeli” forumu: Sülh qurulur və çoxcəhətli əməkdaşlıq” devizi ilə keçirilir.
Tədbirdə 16 ölkədən, o cümlədən 2 nəfər Azərbaycan nümayəndəsi olmaqla, təxminən 50 ekspert dəvət olunub. “Orbeli” mərkəzinin koordinatoru və ilk panel müzakirəsinin moderatoru Mikayel Yalanuzyan qeyd edib ki, əsas müzakirə mövzusu Cənubi Qafqaz regionunun infrastruktur layihələri, Azərbaycanın bu layihələrdə iştirakı, potensialı və perspektivləridir.
O, bildirib ki, “Orta dəhliz”, “Şimal-Cənub dəhlizi”, “Sülh kəsişməsi” və “Tramp yolu” kimi əlaqə yollarının inteqrasiyası və əlaqələndirilməsi son dərəcə vacibdir və bu yolların keçdiyi ölkələrdə yaranan problemlər hamını maraqlandırır.
Ekspertlər iqtisadi və infrastruktur inteqrasiyasının necə inkişaf etdirilə biləcəyi barədə fikirlər səsləndirirlər.
“Kafkas İnstitutu”nun direktoru Aleksandr Iskandaryan qeyd edib ki, Cənubi Qafqaz əlaqə yollarının tam imkanlarının və fasiləsiz fəaliyyətinin baxımından hələ də formalaşmayıb.
Azərbaycanın və Ermənistanın, həmçinin Türkiyə ilə olan yollar bağlıdır. Problemin təkcə əlaqə yolları ilə əlaqəli olmadığını, sosial və psixoloji əsasları olduğunu vurğulayıb.
Son 30 ildə bu problemlər özünü göstərib, amma son illərdə vəziyyət tədricən dəyişir.
İskandaryan bildirib ki, münasibətlərin normallaşması və infrastrukturların fasiləsiz fəaliyyəti üçün iradə və qarşılıqlı arzu lazımdır.
Perspektivlər üçün birgə səylərin koordinasiyası tələb olunur. Yalnız sənəd imzalanması problemi həll etmir. Həyata keçirilməsi üçün effektiv addımlar və mexanizmlər olmalıdır.
O, təklif edib ki, region miqyasında düşünmək, Qafqazı konflikt zonası kimi deyil, əməkdaşlıq üçün böyük potensiala malik region kimi təsəvvür etmək lazımdır.
Regiondakı bütün ölkələr arasında münasibətlərin institutlaşdırılması, sərhədlərin tanınması və açılması vacibdir, çünki sülhün möhkəmləndirilməsi üçün insanların azad ünsiyyəti zəruridir.
Ekspert bu istiqamətdə ilkin addımların artıq atılmasından ruhlanır.
Gürcüstan Nəqliyyat Dəhlizləri Tədqiqat Mərkəzinin direktoru Paata Tsagareishvili çıxışında qeyd edib ki, onların ixtisaslaşmış geniş araşdırmaları Cənubi Qafqazı digər regionlarla birləşdirən infrastrukturun potensialını göstərir, axınların formalaşması və keçiricilik faktlarını ifadə edir.
Onun fikrincə, dərin təhlillər əlavə yükdaşıma strategiyasının hazırlanmasına və imkanların genişləndirilməsinə şərait yaradır.
“Ermənistan və Gürcüstan arasında yükdaşıma həcmi qənaətbəxş deyil. 2023-cü ildə iki ölkə arasındakı dəmiryolu daşıma həcmı, məsələn, azalıb və 0,7 milyon tona düşüb.
Problemlərdən biri erməni dəmiryolunun qeyri-yaxşı vəziyyətdə olmasıdır, onun sürəti kifayət qədər aşağıdır – 25-60 km/saat təşkil edir.
Belə şəraitdə nəqliyyatın effektivliyi kifayət qədər ağır olur. Problemin həlli hökumət səviyyəsində olmalıdır” -deyə Tsagareishvili bildirib.
Carnegie Fondu Rusiya-Evraziya Mərkəzinin tədqiqatçısı, azərbaycanlı ekspert Zaur Şiriyev qeyd edib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin tənzimlənməsi və qarşılıqlı səfərlərin təşkili bu cür təcrübələrin adi hal kimi qəbul olunmasına yardım edəcək.
“Son üç ildə biz görürük ki, sülh prosesi və münasibətlərin normallaşması hökumətlərin nəzarətindədir. Sülhü irəli aparmaq üçün qarşılıqlı çox addımlar atılıb və nəhayət, sülh müqaviləsinin mətni mövcuddur.
Bu yeni prosesin başlanğıcıdır. Sülh dedikdə, məhdudlaşmaq lazım deyil, sülhə qayğı ilə yanaşmaq vacibdir. Hal-hazırda biz sülhü müəyyənləşdirmə mərhələsindəyik və bunun üçün praktik addımlar tələb olunur” -deyə Şiriyev qeyd edib.
Azərbaycamlı ekspertə görə Naxicevan izolyasiyadan çıxmalı, Ermənistan isə inteqrasiya layihələrinə qoşulmalıdır. Onun fikrincə, Ermənistan-Gürcüstan-Azərbaycan üçbucağı arasında əlaqələrin uyğunlaşdırılması tam irəliləyişə zəmanət verəcək.
“Bunun üçün zəruri şərtlər və imkanlar var. Sadəcə, çətinliklər aradan qaldırılmalıdır. Amma əlaqələndirmə yalnız enerji daşıyıcılarının mübadiləsi və ya nəqliyyat yollarının istifadəsi deyil.
Bu, daha geniş bir anlayış tələb edir. “Tramp yolu” layihəsi genişləndirilməlidir ki, Azərbaycan nefti və qazı digər bazarlara, o cümlədən Ermənistana ixrac imkanı əldə etsin.
Regionumuzun resursları qarşılıqlı faydalı şəkildə istifadə olunmalıdır” – deyə Şiriyev bildirib.
O, həmçinin qeyd edib ki, ən vacibi Ermənistan və Azərbaycan cəmiyyətləri arasında qarşılıqlı fəaliyyətin olmasıdır. Onun sözlərinə görə, iki xalq müharibənin fəsadlarını dərindən hiss edib, buna görə də sülh dövrünə keçmək üçün ermənilər və azərbaycanlılar arasında birbaşa əlaqələr olmalıdır.
Bunlara yalnız ekspertlər və jurnalistlər deyil, həm də cəmiyyətin digər qatlarının nümayəndələri daxildir. Üçüncü istiqamət isə ortaq fəaliyyətlər üçün yol xəritəsidir.
Sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra münasibətlər avtomatik olaraq yeni status alacaq və bu yol xəritəsi sülhün möhkəmlənməsinə kömək edəcək.
Buna görə də cəmiyyətlər öz növbəsində həm Ermənistandakı, həm də Azərbaycandakı hökumətlərə dəstək verməlidirlər ki, sülh yolunda əhəmiyyətli nəticələr əldə edilsin.
İnsanlar iqtisadi fayda görməli və gələcəkdə bunun davam edəcəyinə əmin olmalıdırlar” – deyə azərbaycanlı ekspert vurğulayıb.
