1920 -ci il 23-26 martın 23-26-da Azərbaycanın silahlı birləşmələri Şuşinin tatar quldur dəstələri ilə birlikdə yerli erməni əhalisini qırğınlarını təşkil etdilər. Qurbanların dəqiq sayı bu günəcən məlum deyil. Müxtəlif mənbələrdə 8-10 min nəfərin qətlə yetirildiyi bildirilir.
Qətliamdan təxminən iki ay sonra, 1920-ci il 15 mayın 15-də Şuşinin Mühafizəkarlar Kahinlərinin üzvü Karapet Vardapetyants və vəkil Mirza Ter-Sarkisyana qırğınlar zamanı 4000-dən çox erməninin öldürüldüyü, 6 000 nəfərin qaçmaqla xilas olması və 3000-i əsir götürüldüyü və onların əksər hissəsinin qadınlar, uşaqlar və qocalar da daxil olmaqla bir çoxu daha sonra öldürüldüyü barədə məlumatlar olub..
Bütün bunlar, Osmanlı İmperiyası tərəfindən həyata keçirilən Erməni Soyqırımının davam edilməsi idi ki, ona da həmçinin Azərbaycanın yeni yaradılan respublikası cəlb olunmuşdur, bir sıra arxiv sənədləri ilə isbat olunur.
Bu tipli sənədlərin bir hissəsi xüsusən ER Milli Arxiv fondunda qorunub saxlanılır.Hələ 1920-ci il qırğınından təxminən bir ay əvvəl, fevralın 25-də Gürcüstanda erməni diplomatik nümayəndəliyinə göndərilən hesabatda qeyd edilir:
“1. Poadebar (Fransanında Ermənistan Hərbi missiyasının rəhbəri) Sizə bildirməyi xahiş edir:
1. Şuşidə Nuri (keçmiş Osmanlı hərbi naziri, Ənvər Paşanın qardaşı, Erməni Soyqırımının təşkilatçılarından biri.red.) deyil, Xəlildir (Ənvərin əmisi, həmçinin Erməni Soyqırımının icra edənləri).
2. Döyüşlərdə qoşunlar deyil, quldur dəstələri iştirak edəcəklər.
3.Qətiyyətlə əmr verilib ki, məsuliyyəti ermənilərin özlərinə həvalə edərək ilk addımın atılmasını gözləmək qəti şəkildə tövsiyə olunur.
4. Tatarlar xarici nümayəndəlikləri özlərinə cəlb etmək üçün çox ehtiyatla və çevik hərəkət edirlər”.
Gördüyümüz kimi, Şuşidəki qırğınlar ərəfəsində, Soyqırımı zamanı yüz minlərlə erməninin öldürülməsində şəxsən iştirak edən və rəhbərlik edən təşkilatçılardan Ənvərin əmisi Xəlil Paşa, erməni soyqırımının əsas təşkilatçılarından biri olub, Şuşidə idi.
Yerevanda Qarabağın Vətənpərvərlər Birliyi Ermənistanın Baş nazirinə martın 5-də göndərdiyi məktubunda qeyd edir ki, Azərbaycan rəhbərliyi qubernator Sultanova (ingilislər tərəfindən 1919-cu ilin yanvarında Qarabağın general-qubernatoru təyin olunmuşdur) və türk generalı Xəlil Paşanın Zəngəzur üzərinə yeni hücum etmək Qarabağı isə tərkisilah etmək üçün əmr etdi.
“Sonuncular (Sultanov və Xəlil Paşa) həmin məqsədlə tatarlardan və kürdlərdən təşkil olunmuş əzəmətli qudur dəstələrini təşkil etmişlər, ermənilərin əzəmətli qırğınına hazırlaşılır ki, onunda başlanığıcı.Xankəndindən (Vararak, daha sonra Stepanakert, red.) və Ağdamddır”-deyərək bəyanatda qeyd olunur.
Eyyni bəyanata görə, Azərbaycan qoşunları da Xosrov Bəy Sultanovdan Qarabağın mərkəzində , Varanda və Crabertdə hərbi qarnizonların yerləşdirilməsini tələb etdi, buda, 1919-cu il avqustun 22-də Qarabağla Azərbaycan arasında müvəqqəti razılaşmanın kobud şəkildə pozulması idi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan bir türk generalının köməyi ilə Qarabağa qoşun yeritməyə və Zəngəzura hücum etməyə hazırlaşmağa davam etdi.
Qarabağ ermənilərinin fevralın 28-dən martın 4-dək Şoş kəndində 96 deputatın iştirakı ilə 8-ci qurultayı keçirilir. Qurultayın qətnaməsində deyilir ki, Azərbaycan Qarabağ ermənilərinin 7-ci qurultayının qətnaməsi ilə qəbul edilmiş 1919-cu il avqustun 22-də müvəqqəti sazişi, pozmaqda davam edir.
Qəbul edilmiş qətnamədə deyilir ki, fevralın 1920-ci il fevralın 22-də Xankəndində, Əsgəranda və Şuşi-Yevlax yolunda Azərbaycan hökumət qoşunları bir neçə yüz ermənini qıraraq evlərini və əmlaklarını talanediblər.
5-ci bənddə elan olunur ki, oxşar prosessləri davam edərsə belə, Dağlıq Qarabağ ermənilərinin həyatlarını və şərəf və ləyaqətlərini qorumaları naminə məcburən mühümaddımlara əl atmalı olacaqlar.
Beləliklə, gördüyümüz kimi, yeni qurulmuş Azərbaycan Respublikası ermənilərə qarşı öz siyasətçiliyini Osman Türkiyəsinin elə xadimləriylə sıx əməkdaşlıqla qururdu, kimlər ki, Erməni Soyqırımını bir başa təşkil edərək davam edirdi.
Şuşi bu baxımdan ilk hadisə deyildi. Hələ 1918-ci il sentyabrın 15-də haçan ki, Nuri Paşanın qoşunları Bakını fəth etdilər, növbəti iki ayda 20 min erməni öldürüldü, o cümlədən qadınlar,qocalar və uşaqlar.
Qeyd olunan siyasətçilik həmçinin Naxicevan, Ganzaka,Nuxaya Areşə və Artsaxın digər yaşayış yerlərinə tədbiq edilmişdir.
