Tehran İranın Cənubi Qafqazda geosiyasi ambisiyalarının reallaşması üçün Ermənistanın əhəmiyyətini dərk edir. Ölkəmizin maraqları Cənub qonşusunun mövqeyi ilə üst-üstə düşdüyü müddətdə Yerevan yaranmış vəziyyətdən yararlana bilməlidir.
İran nəhayət ki, “Fars körfəzi-Qara dəniz” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı qərar verib. Danışıqların altıncı raundu 2022-ci ilin aprel və ya may aylarında Sofiyada keçiriləcək.
İştirakçı ölkələr (Ermənistan, İran, Gürcüstan, Bolqarıstan, Yunanıstan) layihənin başlandığını elan edərək Bolqarıstanda sazişlər imzalayacaqlar.
İranın İTM-i işə salmaq ideyasına Azərbaycanın münasibəti birmənalı deyil. Lakin Bakının Yerevanı İranın gündəmindən çıxarmaq cəhdləri hələ ki, uğurlu olmayıb. Belə ki,MTM marşrutu, böyük ehtimalla, ölkəmizin ərazisindən keçəcək.
Tehran niyə Avropa ilə multimodal kommunikasiya proqramlarını Yerevanla əlaqələndirir? Araşdırıcı journalist aydınlaşdırmaq istəyir ki,İranda nədən qorxurlar.Çünki İran bölgədəki yerini qoruyur.
İran özünü Cənubi Qafqazda əsas oyunçulardan biri kimi təstiqləmək istəyir. Bu, Tehranın “Fars körfəzi-Qara dəniz” nəqliyyat dəhlizi layihəsinin işə salınmasında fəallığını izah edə bilər.
Son bir il ərzində bu mövzu müxtəlif yüksək vəzifəli rəsmilər tərəfindən ikitərəfli və çoxtərəfli qaydada onlarla dəfə müzakirə olunub.
Növbəti yekun müzakirənin 2022-ci ilin aprel/may aylarına planlaşdırıldığı görünür. Bunu İran Xarici işlər nazirinin iqtisadi diplomatiya üzrə müavini Mehdi Səfərinin bəyanatı sübut edir.
Rəsmi Bolqarıstanda çoxdan gözlənilən görüşün dəqiq tarixlərini qeyd etməklə yanaşı, Yerevanın layihə üçün əhəmiyyətini də vurğulayıb.
Qeyd edək ki, Aİİ ideyasının mövcud olduğu son beş il ərzində İran layihənin təşəbbüskarı kimi onu işə salmaq qərarına dəfələrlə yenidən baxıb.
İran hakimiyyətinin əhval-ruhiyyəsi regionda baş verən proseslərə uyğun olaraq dəyişirdi. Hələ 2021-ci ilin noyabrında İran rəsmiləri dəhlizi Bakıdan açmağı planlaşdırırırdılar.
İndi isə İran Xarici işlər nazirliyinin nümayəndəsi Ermənistanın layihə üçün əhəmiyyətini aydın başa düşüb. Səfəri Tehranın Yerevanla danışıqlar apardığını vurğulayıb.
Bu dəfə deyəsən, İranın qərarı qətidir.
Rəsmi olaraq layihə Dehli və Tehranı Avropa ilə birləşdirməlidir (bu o demək deyil ki, İran və Hindistanın AB ölkələrinə başqa çıxış yolu yoxdur – C qrupu), ölkələrin tranzit imkanlarını artırmalıdır. Üstəlik, Yerevanda keçirilən danışıqların beşinci raundu (2021-ci ilin apreli) nəticəsində sazişin ilkin variantı hazırlanıb.
İşçi qrupunun Bolqarıstanda görüşü planlaşdırılır və burada beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin layihəsi üzrə saziş imzalanacaq.
Daha sonra sənəd ratifikasiya olunmaq üçün üzv dövlətlərə göndəriləcəkdir. Koordinasiya orqanı/komitə dəhlizin gömrük-vergi prosedurlarının hazırlanmasına cavabdeh olacaq.
Niyə məhz indi?
İran təkcə icranı sürətləndirməyə çalışmır. Və məsələ heç də onda deyil ki, bu ideyanın Tehran tərəfindən səsləndirilməsindən beş il keçməyib. İran Artsaxda 44 günlük müharibədən sonra Cənubi Qafqazda baş verən proseslərdən narahatdır.
Tehranda ehtiyatlar var ki, regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması onların Cənubi Qafqazdakı geosiyasi roluna zərbə vuracaq.
Ona görə də onların məqsədlərinə çatmağın səmərəli yollarından biri Ermənistan ərazisindən “Fars körfəzi-Qara dəniz” dəhlizinin işə salınmasıdır.
Nəzəri cəhətdən İran BTİ-ni Azərbaycan-Ermənistan dəmir yolu əlaqəsi (Naxicevan ərazisindən keçən hissədə) vasitəsilə birləşdirə bilər.
Bu, həm də Fars körfəzi hövzəsi ölkələri ilə Qara dəniz arasında marşrutu qısaltmağa imkan verəcək. Lakin bu, Tehran üçün siyasi baxımdan sərfəli deyil. İranın Yeraşx-Horadiz dəmir yolu layihəsində heç birrolu yoxdur.
Sovet dövründən qalma Yerevan və Bakı dəmir yolunun bərpası, eləcə də Türkiyənin mümkün üzvlüyü (Qars-Gümrü qoluna gəldikdə) əslində Tehranın planlarına zərbə vuracaq.
İran Ermənistan-Azərbaycan dəmir yolunun yenidən açılmasının Tehranın regionda iqtisadi və siyasi əhəmiyyətini azaldacağından ehtiyat edir. Və bu, qətiliklə onun planlarına uyğun gəlmir.
Ermənistan vasitəsilə (Syunik vasitəsilə avtomobil yolu ilə) “Fars körfəzi-Qara dəniz işə salmaqla İran alternativ multimodal marşrut təklif edir.
Dəmir yolu İran üçün faydalı olacaqmı?
Hazırda Rusiya ilə İran arasında ticarət dövriyyəsinin əsas hissəsi Azərbaycanın Xəzər dənizi vasitəsilə, Avropa isə Türkiyə ərazisindən keçir. LakinYerevandan keçən marşrut regionda güc balansı üçün Tehrana lazımdır.
Hazırda Azərbaycanın Naxicevandan, eləcə də Bakı və Ankaradan tranzitinin böyük hissəsi İrandan keçir.
Yeraşx-Horadiz dəmir yolu istifadəyə verilərsə, Tehran o marşrutdan məhrum ola bilər. İranın Ermənistan ərazisi ilə Qara dənizlə fasiləsiz quru əlaqəsi yaratmaq istəyi bir neçə məqsəd güdür.
Bu, Tehrana bir tərəfdən Asiya ilə Fars körfəzi ölkələri, digər tərəfdən Avropa və Rusiya arasında əsas halqaya çevrilməsinə imkan verəcək.
Üstəlik, dəhliz Şimal-Cənub beynəlxalq marşrutunun bir hissəsinə çevrilə bilər, Süveyz kanalına (Asiya ilə Avropanı birləşdirən ən qısa marşrut) alternativ ola bilər, xüsusən də 2021-ci ilin mayında onun blokadası şəraitində.
Ermənistanın Şimal-Cənub MDB-yə qoşulması, Hindistandan (Çabahar limanı – İran – Ermənistan – Gürcüstan – artıq konteynerlərdə Rusiyanın Novorossiysk limanına və ya Yunanıstan limanlarına) yüklər ölkəmizdən keçməklə Avropaya – Rusiyaya keçəcək.
Hindistanda Ermənistan ərazisindən keçən dəhlizin işə salınması üçün siyasi iradə də var. Bu marşrut Yeni Dehliyə Əfqanıstan və Mərkəzi Asiyanı Hind okeanı ilə birləşdirən Qvadar limanından Pakistanın marşrutunu bağlamağa imkan verəcək.
Yerevan da öz növbəsində “Şimal-Cənub” magistralının İran sərhəddinə (Syunik) bərpasında maraqlı olmalıdır. İran marşrutu ölkəmiz üçün mühümdür.
Bu, Çindən malların daha sürətli çatdırılmasına imkan verəcək. Hazırda İranın sanksiyalarına görə Çindən Ermənistana gedən yük Gürcüstanın Potisinə 32 günə, Bender-Abbas isə 18 günə çata bilir.
Bundan əlavə, Ermənistan regionda tranzit rolunu yaxşılaşdırmaq imkanı əldə edəcək. Şimal-Cənub layihəsi başa çatsa, Hindistandan, İrandan Avropaya, Aİİ ölkələrinə gedən yüklərin ən böyük payı bizim ərazimizdən keçəcək.
İranın Aİİ ölkələri arasında ticarət dövriyyəsi (ildə təqribən 3 milyard dollar, bunun 60%-i Rusiyaya gedir), eləcə də İran və AB arasında ticarət dövriyyəsinin təxmini hesablamaları belə (təxminən 3,5 milyard), Ermənistanın savadlı yanaşması amilində tranzit üçün çox milyonlarla dollar mənfəət əldə edə bilər.
