Artsax Respublikasının Xarici işlər naziri Sergey Ğazaryan “Artsaxpress”in suallarını cavablandırıb.
Müsahibəni diqqətinizə təqdim edirik:
Sual – Cənab nazir illərdir ki, Artsax ekspert icmasının, bəzən də müəyyən rəsmi səviyyədə danışıqlar prosesinin metodologiyasını və fəlsəfəsini dəyişməli olduğu fikrini ifadə edib. Razısınızmı ki, həll ərazi məsələsinə deyil, münaqişənin əsas səbəbi olan Artsaxın statusuna əsaslanaraq münaqişənin nəticələrinə və onun hərbi inkişafına əsaslanmalıdır? Sizcə, vasitəçilərin danışıqlar strategiyası nə dərəcədə düzgün və əsaslı idi?
Cavab – Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin həllində Ermənistan tərəflərinin gündəmində həmişə əsas məqam Artsaxın statusu olub. 1994-cü ildə Artsax, Ermənistan və Azərbaycan arasında atəşkəs imzalanandan bəri və bütün danışıqlar prosesi ərzində Artsax və Ermənistan hakimiyyəti Azərbaycan-Qarabağ qarşılıqlı güzəşt, münaqişəsinin dinc və barışıq yolu ilə həllinin tərəfdarı olub, bunun mahiyyəti Artsaxın yekun statusun müəyyən edilməsi ilə bağlı olmalıydı.
Bu arada Azərbaycan beynəlxalq birliyin üzvü və danışıqlar aparan tərəf kimi münaqişənin sülh yolu ilə həllinə dair öz üzərinə aydın öhdəlik götürmüşdü. Odur ki, bu gün Azərbaycanın Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin həll olunduğu ilə bağlı səsləndirdiyi iddialar reallığa uyğun gəlmir ki, bu da prosesdə iştirak edən ifaçıların mövqelərində özünü göstərir. Beynəlxalq səviyyədə Artsaxın statusu məsələsi həll olunmamış qalır və biz gözləyirik ki, beynəlxalq ictimaiyyət və ilk növbədə, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri ilə danışıqlar prosesinin bərpası üçün əlavə səylər göstərməlidir. Artsaxın tam iştirakı olmadan, münaqişənin yekun və hərtərəfli həllinə nail olmaq mümkün olmayacaq.
Sual – Artsax blokadasını necə təsvir edərdiniz, bu Azərbaycan hakimiyyəti tərəfindən necə bir təsvirdir?
Cavab – 120.000 Artsax sakininin 5 aydan çox davam edən blokadası Azərbaycanın tərəfindən 2020-ci ilin sentyabrından azğınlaşmış, aqressiv müharibənin davamından əskik deyil.
Sentyabr ayında başlanmış təcavüzkar müharibənin davam etdirilməsində məqsəd, güc, repressiya və ardıcıl etnik təmizləmə siyasəti ilə Artsaxın əhalisini etnik təmizləmə və Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsini beynəlxalq gündəmdən çıxarmaq olub.
Aydındır ki, Artsax xalqının fundamental hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulmasıyla, Artsaxda normal yaşayış üçün dözülməz şərait yaradılmasıyla, hərbi-siyasi şantaj və repressiya siyasəti ilə rəsmi Bakı özünün əsas və əsas məqsədlərindən birinə nail olmağa cəhd edir.
Artsax sakinlərini qeyri-müəyyənlik və qorxudan öz xüsusi vətənlərini tərk etməyə məcbur etmək niyyətini güdür.
Sual – Artsax probleminin siyasi həlli və Azərbaycanın müharibə ambisiyalarının bu şəkildə cilovlanması üçün beynəlxalq səyləri necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə, beynəlxalq ictimaiyyət belə olan halda nə etməlidir?
Cavab – Beynəlxalq ictimaiyyətin insan hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulmasının, xüsusən də onun insanlığa qarşı cinayətlər və soyqırımı kimi ifrat təzahürlərinin qarşısını almaq üçün aydın siyasi və hüquqi öhdəlikləri və mexanizmləri mövcuddur.
Artsax blokadası beynəlxalq ictimaiyyəti mümkün kütləvi cinayətlər barədə xəbərdar etməli olan qırmızı bayraqdır. Artsax xalqına qarşı mümkün kütləvi cinayətlərin qarşısının alınması öhdəliyi çərçivəsində beynəlxalq ictimaiyyət Azərbaycanın cinayət əməllərinə, habelə siyasi və diplomatik sənədlərə uyğun hüquqi qiymət verməlidir.
Vasitəçilərin və digər ifaçıların danışıqlar prosesində real irəliləyişi təmin etmək səyləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olan dövlətlər tərəfindən təmsil olunan beynəlxalq ictimaiyyətin soyqırımın, insanlığa qarşı cinayətlərin qarşısının alınması üçün atmalı olduğu aydın addımları və siyasi, iqtisadi, coğrafi və ya digər mülahizələrdən asılı olmayaraq, dünyanın istənilən yerində etnik filtrlər hərəkətləri əvəz edə bilməz və etməməlidir.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olan dövlətlər tərəfindən təmsil olunan beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən dünyanın istənilən yerində danışıqlar prosesində, soyqırımda, insanlığa qarşı cinayətlərdə və etnik filtrlərdə real irəliləyiş əldə etmək üçün vasitəçilərin və BMT Təhlükəsizlik Şurası həm də Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin qərarlarının icrasını təmin edən orqandır.
2023-cü il fevralın 22-də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ali məhkəmə orqanı Azərbaycanı Artsaxın blokadasını aradan qaldırmağa və Laçın dəhlizi boyunca hər iki istiqamətdə sərbəst hərəkəti təmin etməyə məcbur edən müvəqqəti tədbirin həyata keçirilməsi barədə qərar qəbul edib.
Həmin qərar 2021-ci il dekabrın 7-də çıxarılan müvvəqqəti vasitələrə dair qərarın məntiqi davamıdır.Onunla Məhkəmə Azərbaycanı erməni milli və ya etnik mənşəli şəxslərə qarşı irqi ədavətin və ayrı-seçkiliyin qızışdırılmasının və təşviqinin qarşısını almaq üçün, o cümlədən vəzifəli şəxslər və dövlət qurumları tərəfindən bütün zəruri tədbirləri görməyə məcbur edən adımlar atsın.
Həmin qərarla məhkəmə Azərbaycanı erməni mədəni irsinin, o cümlədən kilsələrin, ibadət yerlərinin, abidələrin və qəbiristanlıqların vandalizm və təhqiramiz hərəkətlərinin qarşısının alınması və cəzalandırılması üçün bütün lazımi tədbirləri görməyə məcbur edib. Bu baxımdan, bu qərarların icrasını təmin etmək üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq addımlarını göz ehtimal edirik.
Sual – Faktlaşdırmaq olar ki, Azərbaycanın davam edən blokadası və son illərin bütün cinayətləri sonuncunun təcavüzkar və destruktiv siyasətinə lazımi qiymət verilməməsinin və lazımi cavab verilməməsinin nəticəsidir və əgər münaqişə hərtərəfli və sabit nəticə əldə etməzsə, onda bu cür cinayətlərin davam etməsi ehtimalı var.
Bu baxımdan, siz perspektiv görürsünüzmü və münaqişənin ədalətli və effektiv olması üçün hansı prinsiplər əsasında və hansı formatlarda həllini tapmalıdır? Və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin nizamlanmasına yönəlmiş danışıqlar Azərbaycan-Artsax münaqişəsinin həllinə gətirib çıxara bilərmi və Artsax Respublikasının bu məsələdə mövqeyi necədir?
Cavab – – Bu məsələdə Artsax xalqının və hakimiyyətinin mövqeyi vahiddir. Yalnız Artsax xalqının həyata keçirdiyi öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun tanınması münaqişənin sabit həlli və regionda uzunmüddətli və ədalətli sülh və sabitliyin bərqərar olması üçün əsas ola bilər.
Biz tərəflərin bərabərliyinə və öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə dair güclü beynəlxalq təminatlara əsaslanan razılaşdırılmış və beynəlxalq səviyyədə tanınmış danışıqlar formatında Azərbaycanla münaqişənin hərtərəfli və qarşılıqlı məqbul həlli üzrə danışıqlara başlamağa hazırıq.
Münaqişənin yekun və hərtərəfli həlli üzrə tam formatda danışıqlara şərait yaratmazdan əvvəl Stepanakert və Bakı arasında humanitar və texniki məsələlər üzrə dialoqun qurulması məqsədəuyğundur, lakin bu, siyasi məsələlər üzrə danışıqları əvəz etməməlidir və edə də bilməz.
Bu kontekstdə vurğulanmalıdır ki, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin nizamlanması, delimitasiyası və demarkasiyası Dağlıq Qarabağ probleminin həllini və Artsaxın yekun statusunu əvvəlcədən müəyyən edə bilməz.
Eyni zamanda, onun fikrincə, Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsi həll olunmadan Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin yekun həllini və davamlı sülhün bərqərar olmasını yarıtmaz yanaşma ilə təsəvvür etmək mümkün deyil.
Mövcud çətinliklərə baxmayaraq, Ermənistan Respublikası üçün Artsax xalqının hüquqlarını qorumaqda davam etmək son dərəcə vacibdir. Əgər bu gün Artsaxın statusu ilə bağlı danışıqlar yolu ilə həllə nail olmaq mümkün deyilsə, o zaman bu problemin mövcudluğunu etiraf etmək və bunun üçün əlverişli şərait yaradılana qədər qərarın qəbulunu təxirə salmaq, eyni zamanda, Artsax xalqının təhlükəsizliyinin və suverenliyinin etibarlı beynəlxalq təminatları vermək lazımdır.
