Artsaxın mədəni irsinin monitorinqini aparan monumentwatch.org saytı dekabrın 5-də Bakıda keçirilən “Mədəni irs və qayıdış hüququ” adlı beynəlxalq konfransda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin çıxışına istinad edib:
“Mesajın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, Ermənistan uzun illər ərzində azərbaycanlıların maddi və qeyri-maddi mədəni irsini, xüsusən də müqəddəs yerləri və məzarları sistematik şəkildə məhv edib.
Qeyd olunub ki, bu hadisələrə beynəlxalq hüquqi çərçivədə hüquqi qiymət verilməsi və müvafiq addımların atılması Azərbaycan tərəfi üçün xüsusilə vacibdir. Bunlardan sonra “Azərbaycan qayıdışı və Qərbi Azərbaycan ideologiyası”na uyğun gələn bu irsin bərpasına yönəlmiş addımlar atılmalıdır.
Azərbaycan tərəfi Ermənistan Respublikası ərazisində yerləşən İslam mədəni irsinin mənimsənilməsi və türk-Azərbaycan irsi kimi təqdim edilməsi üçün kifayət qədər ciddi səylər göstərir.
Bu istiqamətdə ilk addımlar hələ sovet illərində tarixçi Ziya Bünyatov və şərqşünas Məşədi xanım Neymətova tərəfindən atılmışdır. Əsasən Syunik nəzərdə tutulurdu. Neymatova Syunik bölgəsinin Sisian rayonunun Vorotan, Vaqatin və Ağitu kəndlərində müsəlman qəbirlərinin qəbir daşları üzərindəki yazıları deşifrədə bilərəkdən səhvlərlə çap etdirmişdir ki, bu da məşhur şərqşünas A.Xaçatryan tərəfindən Ermənistanın ərəb yazılarına həsr olunmuş həcmli kitabında sənədləşdirilmişdir.
Rəsmi Azərbaycanın əsas ittihamı ondan ibarətdir ki, erməni tərəfi “Azərbaycanın müqəddəs yerlərini, məzarlarını, abidələrini” dağıdıb, onların mövcudluğunu da gizlədir. Bu halda “Ermənistan Respublikası ərazisində yerləşən və ya onların istifadəsində olan Azərbaycan da daxil olmaqla, tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı” adlı aşağıdakı sənəd “çaşqınlıq” yaradır. Siyahıda rayonlar üzrə, Ermənistanda yerləşən müsəlman abidələri, onların fotoşəkilləri, qısa məlumat və onların vəziyyətinin təsviri təqdim olunur.
Qeyd edək ki, siyahıda tatar və Azərbaycan qəbiristanlıqları da ayrıca təqdim olunub. Keçmiş tatar kəndlərinin ərazisində tikilmiş kənd məscidlərinin binaları da gizlədilmir.
Azərbaycan tərəfi erməni tərəfinin guya müqəddəs yerləri dağıddığını xüsusi vurğuladığından, qeyd etməliyik ki, Syunik rayonu ərazisində Lehvaz kəndi yaxınlığında yerləşən Buğakar Pir ziyarətgahı və Şvanidzor kəndindən bir qədər aralıda yerləşən Baba Həcc ziyarətgahı bütöv şəkildə qorunub saxlanılır ki, bunlar 19-cu əsrdən sovet dövründən başlayaraq müsəlmanlar, o cümlədən kürdlər, farslar, türkdilli əhali üçün xüsusilə müqəddəs yerlər olmuşdur. Keçmiş azərbaycanlı və ya qarışıq əhalisi olan bir çox kəndlərdə Vətən Müharibəsi abidələri, fəvvarələr qorunub saxlanılır, burada müharibədə həlak olan azərbaycanlıların adları qeyd olunur.
Qəbirlərin mühafizəsindən söz düşmüşkən, onların əhəmiyyətli bir hissəsi qənaətbəxş və yaxşı vəziyyətdədir. Təbii ki, zədələnmiş qəbirlər və qəbir daşları da var ki, bu da gizlədilməyib, rəsmi siyahılarda, sənədlərdə də sənədləşdirilib.
Azərbaycan tərəfi ittihamlarında heç bir ciddi əsaslandırma və arqument təqdim etmir, mövcud olanlar isə tarixi faktların təhrifidir. Bunu Yerevanın müsəlman irsi ilə bağlı “Azərbaycan ittihamları”nı yoxlayanda daha yaxşı görmək olar.
Qeyd etməyi vacib hesab edirik ki, Ermənistanın Ərəb xilafətinin tərkibinə daxil olduğu 7-ci əsrdən başlayaraq erməni akademik düşüncəsi vaxtaşırı olaraq Ermənistan ərazisində yerləşən İslam mədəni irsinə, erməni və islam mədəniyyətləri arasındakı əlaqələrə toxunmuşdur. Səlcuq sənəti, monqol və postmonqol: qara-qoyunlu, ağ-qoyunlu tayfaları çərçivəsində erməni-islam mədəni əlaqələri müşahidə edilmişdir.
