“Azərbaycan Qarabağı “Əliyev rejiminin uğurlarının vitrininə” çevirib:
Lakin bunun arxasında korrupsiyadan erməni mədəniyyət irsinin məhv edilməsinə qədər çoxsaylı problemlər var
İki il əvvəl, 2023-cü ilin sentyabrında, Azərbaycan nəhayət Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etdi. Bakının hərbi əməliyyatlarından sonra regionun demək olar ki, bütün erməni əhalisi Ermənistana köçmək məcburiyyətində qaldı.
Eyni zamanda, Azərbaycan hakimiyyəti genişmiqyaslı tikinti layihələrinə başladı və Qarabağı öz uğurlarının nümayiş etdirildiyi bir vitrinə çevirdi.
Bununla bağlı “Meduza”nın təhlilində qeyd olunur. Lakin məqaləyə görə, regionun “yenidən inteqrasiyası” çoxsaylı problemləri gizlədir.
Müstəqil media vasitələri dəfələrlə yerli infrastrukturun bərpası zamanı şəffaf olmayan xərcləmələr hallarını aşkar ediblər, əhali yeni tikilmiş yaşayış binalarının keyfiyyətsizliyinə şikayət edib, insan hüquqları təşkilatları isə erməni mədəni və tarixi irsinin məhv edilməsi ilə bağlı narahatlıq ifadə ediblər.
“Meduza”nın sorğusu ilə regionda işləyən və adı çəkilməyən jurnalist son illərdə Qarabağda baş verənləri işıqlandırır. Azərbaycan Qarabağı necə yenidən qurur və “yenidən məskunlaşdırır”?
Azərbaycanın Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etməsindən dərhal sonra hakimiyyət genişmiqyaslı tikinti layihələrinə başladı və regionun “bərpası” siyasətini elan etdi.
Bu, yolların, şəhərlərin, qəsəbələrin, turistik və sənaye obyektlərinin, habelə abidələrin tikintisi ilə müşayiət olundu.
“Bərpa” işlərində mərkəzi rol “Qarabağın Dirçəliş Fondu” (Karabakh Revival Fund) oynayır. Məhz bu fond vasitəsilə “Qarabağın bərpası” sərgiləri keçirilir, layihələr təqdim olunur və investorlar axtarılır.
Bərpa üçün ayrılan rəsmi büdcə rəqəmləri təsir edicidir: 2024-cü ildə Qarabağda tikinti və quraşdırma işlərinə təxminən altı milyard manat (təxminən 3,5 milyard dollar) xərclənib, gələcək illər üçün proqramlar isə daha iddialıdır.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sözlərinə görə, Azərbaycan dörd il ərzində Qarabağa 17,5 milyard manat (10,3 milyard dollar) investisiya qoyub.
Azərbaycan hakimiyyəti 2025-ci ildə Qarabağa daha dörd milyard manat və ya ümumi dövlət büdcəsinin 10%-ni xərcləməyi vəd edib.
2025-ci ilə qədər Ağdamda və ətraf rayonlarda yaşayış məhəllələri, otellər, yollar, körpülər və abidələr tikilməlidir. Hökumət televiziyada düzənli şəkildə tikinti nəticələrini nümayiş etdirir – bu nümayişlər həm daxili təbliğat, həm də xarici investorlara imkanların təqdim edilməsi üçün istifadə olunur.
Şuşada və Stepanakertdə (məqalədə Xankəndi kimi qeyd olunur) Çin və Türkiyənin iştirakı ilə yaşayış məhəllələrinin aktiv tikintisi davam edir.
Eyni zamanda, Britaniyanın BP neft şirkəti Qarabağda günəş elektrik stansiyası tikməyi planlaşdırır.
Azərbaycan hakimiyyəti üçün digər vacib layihə Qarabağda “ağıllı kəndlərdir”, burada yeni texnologiyalar, avtomatlaşdırma və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə etmək nəzərdə tutulur.
İndiyə qədər yalnız bir kənd – Zəngilan rayonunun Ağalı kəndi tikilib. Bəzi Azərbaycan siyasətçiləri bu “ağıllı kəndlərə” şübhə ilə yanaşırlar.
Məsələn, yarımmüxalifət “Respublika alternative” partiyasının sədri İlqar Məmmədov Ağalıya səfəri zamanı bildirib ki, kəndin girişinə üz tanıma kameraları quraşdırılacaq.
O, Ağalını “yeni totalitarizmin təcrübəsi” və “rəqəmsal həbsxana” adlandırıb.
Əhali, ehtimal ki, püşk atılması yolu ilə seçilib və artıq burada məskunlaşıb. Azərbaycan Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı evlərini itirən qaçqınları yeni tikilmiş yaşayış məntəqələrinə qaytarır.
Yeni gələnlərin çoxu əvvəllər əsasən etnik ermənilərin yaşadığı yerlərdə, o cümlədən Stepanakertdə yerləşdirilir. Hakimiyyət 2026-cı ilə qədər regiona 40.000 nəfərin qaytarılmasını planlaşdırır və bu proqramı “Böyük qayıdış” adlandırır.
Lakin bu rəqəmlər rəsmi ritorikada daim dəyişir.
Yeni yaşayış məntəqələrinin sakinləri tez-tez evlərin keyfiyyətsizliyinə şikayət edirlər.
Bəzi yerlərdə yağışlardan ciddi ziyan dəyib, yollar uçub, küçələr su basıb.
Qaçqınlar bir-birinə çox yaxın tikilmiş eyni tipli evlərə yerləşdirilib.
Onlara qanunla nəzərdə tutulduğu halda, müharibədən əvvəlki torpaqları verilmir – yalnız kirayəyə götürülə bilər.
Ən münbit torpaqlar müəyyən şirkətlərin əlinə keçib.
Qarabağda böyük tikinti layihələrinin və torpaqların əhəmiyyətli hissəsi hakim elitlə bağlı holdinqlərə və şirkətlərə verilib.
Bundan əlavə, Azərbaycan vətəndaşları yalnız rəsmi icazə və ya Şuşada ekskursiya və otel rezervasiyası ilə regiona daxil ola bilərlər.
“Müsavat” partiyasının rəhbəri Arif Hacılı Qarabağ qaçqınlarının hüquqsuzluğu barədə danışıb:
“Bu günə qədər Qarabağ sakinləri torpaq islahatından öz hüqlərini ala bilməyiblər. Onlar öz torpaqlarına yalnız icazə ilə daxil ola bilərlər və yalnız kənardan baxa bilərlər”..
Siyasətçinin sözlərinə görə, “torpaqları əsasən onlar ələ keçiriblər ki, birinci Qarabağ müharibəsində iştirakdan qaçıblar, uşaqlarını ikinci Qarabağ müharibəsindən qoruyublar, ya da Qarabağı ilk dəfə 44 günlük müharibədən sonra görmüşlər”.
Eyni zamanda, yerli sakinlərə bu “sahibkarların” fermalarında işləmək, onların infrastrukturasından istifadə etmək və ya öz əcdadlarının torpaqlarını kirayə götürmək təklif olunur.
Azərbaycanın müstəqil “Abzas Media” portalı bir sıra araşdırmalar dərc edib ki, burada tikinti müqavilələrinin və torpaq sahələrinin faktiki olaraq hakimiyyətə yaxın şirkətlərə necə verildiyi təsvir olunub.
Məsələn, bölgədə “Agro Dairy” şirkəti fəaliyyət göstərir ki, bu da “Bles” və “Reveri” kimi holdinqlərə məxsusdur. Bu şirkətlər öz növbəsində Azərbaycan prezidentinin qızları Leyla və Arzu Əliyevlərlə əlaqələndirilir.
Digər bir nümunə “Paşa Holdinq”dir. Kənd təsərrüfatı eksperti Vahid Məhərrəmov jurnalistlərə bildirib ki, bu holdinqə “yüksək keyfiyyətli əkin torpaqları” verilib və sahibləri yaxın zamanda su mənbələri yaxınlığındakı münbit torpaqları tamamilə ələ keçirə bilərlər, yerli əhaliyə isə yalnız “işlənməmiş” sahələr qalacaq.
Holdinq həmçinin Ağdamdakı yaşayış kompleksinə və regionun iki otelinə sahibdir. Holdinq prezident ailəsi ilə əlaqəlidir (prezidentin həyat yoldaşı Mehriban Əliyevanın qızlıq soyadı Paşayevadır).
Jurnalistlər qeyd ediblər ki, belə hallarda dövlət müqavilələri tez-tez rəqabətsiz şəkildə verilir.
Araşdırmalar göstərib ki, əhəmiyyətli maliyyə vəsaitləri həmçinin qeyri-kommersiya təşkilatı olan Heydər Əliyev Fonduna ayrılıb.
Fond Azərbaycanın keçmiş prezidenti İlham Əliyevin atasının adını daşıyır və onun rəhbəri Mehriban Əliyevadır. Fond Şuşada təşviqat festivalları təşkil edib ki, bunların maliyyələşdirilməsinin əhəmiyyətli hissəsi dövlət büdcəsindən gəlir.
Bakının strategiyasında hava limanları xüsusi yer tutur. Füzuli beynəlxalq hava limanı 2021-ci ildə, ikinci Qarabağ müharibəsindən cəmi bir il sonra açılıb.
2022-ci ildə Zəngilanda, 2025-ci ildə isə Laçında yeni hava limanları istifadəyə veriləcək. Hər birinin üç kilometrlik uçuş-enmə zolağı və saatda yüzlərlə sərnişinə xidmət göstərə bilən terminalı var.
Müqayisə üçün: Azərbaycanın digər bölgələrində yeddi beynəlxalq hava limanı var, lakin yalnız üçü aktiv istifadə olunur.
Hava limanları, yollar və yeni yaşayış sahələri Azərbaycanın ərazi nəzarətini bərpa etmək və regionu “dirçəltmək” qabiliyyətini nümayiş etdirmək üçün nəzərdə tutulsa da, eyni zamanda bunlar əsasən təbliğat məqsədi daşıyır və xarici tərəfdaşlara göstərilmək üçün hazırlanıb.
Digər infrastruktur layihələri kimi, hava limanları da tikinti zamanı korrupsiya şübhələrindən uzaq deyil. Jurnalist araşdırmaları göstərib ki, tikinti şirkətləri xərclər barədə hesabat yayımlamır və bəziləri yüksək vəzifəli şəxslərlə əlaqəlidir.
Qarabağın işğaldan azad edilməsindən sonra Bakı erməni irsinin izlərini tədricən silməyə başlayıb. Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının keçmiş parlamentinin və XİN binasının sökülməsi dövlət media tərəfindən geniş şəkildə işıqlandırılıb.
Bundan əlavə, əvvəllər ermənilərin yaşadığı kəndlərin, qəbiristanlıqların və kilsələrin məhv edilməsi halları qeydə alınıb.
2021-ci ildə Azərbaycan deputatı Cəlalə Əhmədova Şuşadakı Müqəddəs Məryəm kilsəsindən video yayımlayıb ki, burada müxtəlif xristian konfessiyalarının keşişləri jurnalistlər qarşısında dua ediblər.
Lakin 2023-2024-cü illərdə bu kilsə tamamilə sökülüb.
“Caucasus Heritage Watch” (CHW) təşkilatının 2024-cü il hesabatında qeyd olunub ki, 2023-cü ildən bəri dağıdılmış abidələrin sayı 75% artıb.
Məsələn, Şuşanın qədim qəbiristanlıqları və 9-13-cü əsrlərə aid Köhnək monastırı da daxil olmaqla bir sıra tarixi yerlər məhv edilib.
“Bellingcat” araşdırma qrupu müəyyən edib ki, Azərbaycan hakimiyyəti Xankəndində çoxsaylı yaşayış binalarını sökmüşdür.
Xüsusilə, Qarabağ Universitetinin kampusu üçün yer açmaq məqsədi ilə binalar dağıdılıb. Tədqiqatçılar həmçinin binalar yaxınlığında tullantı yığınları aşkar ediblər ki, bu da ermənilərin tərk etdiyi evlərin qarət edildiyinə işarə ola bilər.
Azərbaycan təkcə ayrı-ayrı binaları deyil, ermənilərin yaşadığı bütün kəndləri dağıdıb. Məsələn, Karin Tak kəndi tamamilə sökülüb və onun yerində məscid inşa olunur. İlham Əliyev 2023-cü ildə bura şəxsən səfər edib.
Bu hərəkətlər Qarabağın “əcdadlar yurdu” kimi təqdim edilməsi siyasətinə uyğundur. Azərbaycan rəsmi olaraq bu ərazidə və ümumiyyətlə Cənubi Qafqazda erməni irsini inkar edir.
Əliyev hətta müasir Ermənistanı “Azərbaycanın qədim torpaqları”adlandırıb.
Eyni zamanda, Azərbaycan media və təhsil sistemi ermənilərə qarşı nifrəti təşviq edir. Dağıdıla bilməyən abidələr isə Qafqaz Albaniyasının “iris” kimi təqdim olunur.
Bu yanaşma dövlət tərəfindən dəstəklənir və UNESCO-nun etirazlarına baxmayaraq davam etdirilir.
Mətn factor.am-ə məxsusdur.
