Artsaxın mədəniyyət irsinin monitorinqini aparan monumentwatch.org saytı yazır:
“Bir neçə gün əvvəl Azərbaycanın “Culture of Azerbaijan” saytı Artsaxın məşhur “Bizik öz dağlarıq” (baba və nənə) abidəsi ilə bağlı bəyanat yayıb və onun 1967-ci ildə Azərbaycanın Xankənd şəhərində tikildiyini və “ Azərbaycanın multikultural və milli-dini abidələrindən biridir” deyə qeyd edib.
Abidənin erməni Artsaxının müasir simvollarından biri olduğu və regionun erməni kimliyinin əlaməti və simvolu kimi yaradılması tarixi məşhurdur.
Ənənəvi rəftar və görünüşə malik yaşlı cütlük Artsax ermənilərinin tarixi keçmişinin və gələcək ümidlərinin sübutu olub. Ümidlər… hansı ki, Azərbaycanın erməniləri məhv etmək siyasəti nəticəsində bu gün keçmişə çevrilib.
Xüsusi olaraq Ermənistandan gətirilən qırmızı tufdan hazırlanmış abidənin heykəltəraşı Sargis Bagdasaryan, memarı isə Yuri Hakobyanidir. Heykəltəraş öz yaradıcılığını belə təsvir etmişdir:
“Abidədə yaşlı artsaxlı həyat yoldaşları ənənəvi geyimdə, çiyin-çiyinə, məğrur və əyilməz rəftarla, ciddi görünüşlə təsvir edilmişdir.
Abidənin postamenti yoxdur, amma sanki dağın təpəsi yarılıb və onlar buyarıqdan qalxaraq erməni torpağında ayaqlarını möhkəm dirəyiblər”.
Əlavə edək ki, Artsaxda doğulan yaşlı nənə və baba heykəltəraşın baba və nənəsinin obrazıyla təsvir olunub.
“Onlar məhz xalqdır, onlar məhz torpaqdır, onlar bizik,bizik və öz dağlarımızdır.
Bu insanlar burada doğulublar, onların min illik kökləri buradadır, onlar bu torpağın, təbiətin əsl sahibləridir” – deyərək heykəltəraş Sargis Baqdasaryanın yazıb.
Artsaxın tam işğalından sonra rəsmi Azərbaycan tərəfi uzun müddət demək olar ki, bu abidəyə toxunmadı. Artsax ermənilərinin ən parlaq və tanınmış simvolu olan abidə işğal olunmuş Stepanakertə gedən azərbaycanlı jurnalistlər və media nümayəndələri tərəfindən yaxınlaşmamışdır və “nəzərə almırdılar”.
Onun sökülməsi ilə bağlı yalnız bəzi xəbər agentlikləri fikir səsləndirib. 2023-cü ildə ermənilərin abidəni “erməniləşdirdiyi” qeyd edilən sonuncu nəşrlər çıxdı.
Azərbaycan tərəfi abidənin əleyhinə deyil, onun “ideoloji millətçi yozumuna” qarşı olduqları tezisini yaymağa çalışıb. Azərbaycan nəşrlərindən belə nəticəyə gəlmək olar ki, sovet dövründə ermənilərin öz tarixi, mədəniyyəti və Dağlıq Qarabağ kökünün istənilən təzahürü “millətçi” hesab olunurmuş.
Bu yaxınlarda Kamran Razmovar işğal altındakı Stefanakert-i işıqlandıraraq bu abidəni xüsusi qeyd etdi, onun əsas diqqəti abidənin Sovet dövründə, haçan ki, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Azərbaycanın tərkibində olduğu vaxtlarda ucaldılmasıdır ki, bu da abidənin olması deməkdir. Sovet Azərbaycanının büdcəsindən ayrılan vəsaitlə tikilib, bu da yəni azərbaycana mənsubdur deməkdir.
Bu vurğular ona görə vacibdir ki, Azərbaycan tərəfi özünün quruluşçu təbliğatçıları ilə abidənin mənimsənilməsi prosesinə başlayıb, burada abidə haqqında tezislər görünür.
Bakının pulu ilə tikilib, azərbaycanlıdır və Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan hakimiyyətinin ermənilərə qarşı tolerantlığını isbatıdır.
Qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, abidənin ideyası həmin illərdə Dağlıq Qarabağ Dairə Şurasının icraiyyə komitəsinin sədri Muşeq Hohaniyanın bilavasitə iştirakı ilə həyata keçirilib.
Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi abidənin tikilib qoyulmasının əleyhinə olub. Üstəlik, şikayət də olunub və onun sökülməsi tələb olunub.
“Bizik öz dağlarımız” abidəsində hansı “biz”in, hansı “dağların” adının çəkildiyini öyrənmək üçün Stefanakertə Azərbaycan KP MK-nın xüsusi komissiyası gəlib. Yalnız erməni tərəfinin səyi ilə abidəni sökülməkdən xilas etmək mümkün olub. Həmin illərdə Dağlıq Qarabağda vəzifə tutan müxtəlif şəxslər, heykəlin qoyulması ilə bağlı Sarqis Baqdasarianinin qohumları və qohumları öz xatirələrində bu haldan bəhs edirlər.
Cavabımız
Azərbaycanın abidə ilə bağlı siyasəti irsi qəsb etmək cəhdidir, bu zaman o, nəinki özünü erməni mənsubiyyətindən ayırır, həm də Azərbaycan üçün multikultural və tolerant ölkə kimi imici yaradır.
Belə bir siyasətlə Azərbaycan BMT-nin 2005-ci il Konvensiyasını pozur. “Mədəni ifadələrin müxtəlifliyinin qorunması və təşviqi haqqında” Paris Konvensiyası.
Konvensiya mədəni müxtəlifliyi cəmiyyətlərin, xalqların və millətlərin davamlı inkişafı üçün hərəkətverici qüvvə kimi vurğulayır. Lakin Konvensiyaya əsasən, “mədəni müxtəliflik” qrupların və cəmiyyətlərin mədəniyyətlərinin ifadə olunma yollarını bildirir.
BMT Konvensiyasının 2-ci maddəsinə əsasən, mədəni müxtəliflik yalnız insan hüquqları və əsas azadlıqlar təmin edildikdə qoruna bilər.
Faktiki kontekstdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, mədəni özünüifadə formalarının müxtəlifliyinin qorunması hamının, o cümlədən azlıqların və yerli xalqların müdafiəsini nəzərdə tutur.
Bundan əlavə, konvensiyaya görə mədəniyyət inkişafın əsas mühərriklərindən biridir. Xüsusən diqqətəlayiq haldır ki, konvensiyaya görə, “mühafizə” mədəni ifadələrin müxtəlifliyinin qorunması, qorunması və artırılmasına yönəlmiş tədbirlərin görülməsi deməkdir”.
