Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh və münasibətlərin tənzimlənməsi məsələsi ATƏT Parlament Assambleyasının (ATƏT PA) 32-ci illik sessiyasının gündəliyində yer almışdır. Həmçinin iki ölkəyə aid müşahidələr ATƏT PA-nın iki bəyannaməsində öz əksini tapmışdır.
Sessiya 29 iyun – 3 iyul tarixlərində Portuqaliyanın Portu şəhərində, “Helsinki Yekun Aktının 50 illiyi münasibətilə: ‘ATƏT-də yeni reallığa cavab verərək’” şüarı altında keçirilir.
Sülhün və iki ölkə arasında münasibətlərin qurulması məsələsində Ermənistan və Azərbaycan nümayəndə heyətləri ATƏT PA-da birbaşa və dolayı olaraq, müxtəlif dillərdə danışıblar.
Azərbaycan hətta çıxışlar səviyyəsində belə “güzgü” siyasətini tətbiq etməyə çalışmışdır.
Erməni tərəf ermənilərin Dağlıq Qarabağa qayıtmaq hüququ, Bakıdakı məhkəmə proseslərinə beynəlxalq müşahidəçilərin qoşulması və Dağlıq Qarabağda təhlükədə olan erməni mədəni irsini sənədləşdirmək məqsədilə təcili YUNESKO fakt-yığım missiyasının yerləşdirilməsi məsələlərini irəli sürmüşdür.
Erməni nümayəndəsi, “Hayastan” fraksiyasının üzvü Lilith Qalstyanın bu mövzulardakı çıxışına cavab olaraq, Azərbaycan nümayəndəsi də eyni tələbləri irəli sürmüşdür.
Qaya Məmmədov erməni tərəfinin yanaşmalarından narazılığını bildirmək və bu yolla sülhün qurulmasına maneələr yaradıldığı barədə xəbərdarlıq etmək fürsətini buraxmamışdır; səslənən ifadələrdə o, öz sözləri ilə desək, “konfrontasion” söz ehtiyatı görmüşdür.
Bu bəyanata cavab olaraq, sülhün qurulmasının real imkanları haqqında erməni nümayəndələri danışmışdır. Üç onillik davam edən münaqişədən sonra etimad qurmalıyıq” – deyə ATƏT PA-da Ermənistan nümayəndə heyətinin rəhbəri Sarkis Xandanyan bəyan etmişdir.
“Ermənistan dəfələrlə bildirmişdir ki, sülh müqaviləsini mümkün olan ən qısa zamanda imzalamağa və iki ölkəmiz arasında dövlətlərarası münasibətlər qurmağa hazırdır.
Ermənistan bu gün imzalamağa hazırdır. Ermənistan bunu dünən də imzalamağa hazır idi. Bunun üçün artıq heç bir maneə yoxdur. Təkrarlayıram: artıq heç bir maneə yoxdur.
Və biz sülh gündəliyini yeni mövzularla, yeni şərtlərlə daha da ağırlaşdırmamalıyıq.
Müqavilənin mətni münasibətlərin tənzimlənməsi və dialoqun davam etdirilməsi üçün möhkəm əsas kimi xidmət edə bilər.”
Xandanyan təsdiq edir ki, hələ həll edilməli olan bir sıra məsələlər var, erməni nümayəndəsinin sözlərinə görə, bu məsələlərə gedən yol isə erməni-azərbaycanlı tərəflər arasında sazişin imzalanması və təsdiq edilməsi vasitəsilə münasibətlərin institusionallaşdırılmasıdır.
Xandanyan bunu dialoq və etimadın ilkin şərti hesab edir.
Mövzunu davam etdirərək, “KP” fraksiyasının katibi Artur Hovhannisyan sülh prosesinə beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyinin zəruriliyi haqqında danışmışdır ki, onun sözləri ilə desək, Ermənistan və Azərbaycan təxminən 4 ay əvvəl razılaşdırılmış sənədi bir gün tez imzalayıb bunu şərtsiz etsinlər.
“Artıq özü də çətin olan müzakirələri daha da ağırlaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Sənədin imzalanması dövlətlərarası münasibətlərin qurulması demək olacaq, bu da öz növbəsində müxtəlif məsələləri daha müsbət mühitdə müzakirə etmək imkanı yaradacaq.
Son üç onillik ərzində Cənubi Qafqazın xalqları çox əziyyət çəkiblər və indi bizə münaqişələrin və ölkələrimizin sakinlərinin əzablarının zəncirini kəsmək imkanı verilir.
Sülh xalqlarımızın hüquqlarının və rifahının müdafiəsi üçün zərurətdir və biz bu imkanı heç vaxt olduğundan daha çox görürük”.
Sülhün qurulması kontekstində siyasi iradə və qarşılıqlı anlaşmanın üzərində vurğu etmiş Ermənistan nümayəndə heyətinin üzvü Lilith Minasyandır.
O, əmindir ki, bu addımla Ermənistan və Azərbaycan aydın mesaj verə bilər və dünya üçün müsbət nümunə ola bilər, necə ki, çətin tarixə malik ölkələr keçmişə əsir qalmadan irəli baxa bilər.
“Bu sadəcə siyasi inkişaf deyil, bu dönüş nöqtəsidir. Region uzun illər münaqişə və qarşıdurmalar zonası kimi qəbul edilib.
Bu gün bizdə bu imicəni dəyişmək və göstərmək imkanı var ki, hətta onilliklər davam edən münaqişələrdən sonra belə millətlər dialoq vasitəsilə sülhü seçə bilərlər.
Ermənistan və Azərbaycan arasında daimi sülh iki ölkəyə nəqliyyat və rabitə qovşaqları kimi inkişaf etmək, ticarət, enerji və xalqlar arasında əlaqələrin körpülərini yaratmaq və təəssüf ki, bəzən müharibə diplomatiyadan daha asan seçim kimi görünən dünyada nümunə olmaq imkanı verəcək”.
Bu günlərdə davam edən ATƏT PA gündəliyində bir neçə bəyannamə layihəsi var. Onlardan artıq qəbul edilmiş iki bəyannamədə Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərə müraciət var.
Demokratiya, insan hüquqları və humanitar məsələlər komitəsi bəyannamələrdən birində iki bəndlə münaqişədən ziyan çəkmiş bütün şəxslərin hüquqlarını qorumağın zəruriliyini vurğulamışdır.
İrqi, etnik və ya dini ayrı-seçkilik olmadan, qisas qorxusu olmadan, təhlükəsiz və ləyaqətli qayıtma hüququ ayrıca vurğulanmışdır.
Tərəflər insan hüquqları və humanitar həll olunmamış bütün məsələləri, o cümlədən hərbi əsirlərə və digər məhbuslara ədalətli və humanitar yanaşmanın təmin edilməsini həll etməyə çağırılmışdır.
Başqa bir bəndlə bəyannamə Azərbaycan və Ermənistan arasında danışıqların başa çatmasını salamlayır və regionda yaşayan bütün insanların əsas azadlıqlarını və insan hüquqlarını qorumaq üçün hər iki tərəfi bu nailiyyət üzərində qurmağa ruhlandırır.
İkinci bəyannamə siyasi və təhlükəsizlik məsələləri ümumi komitəsinindir. Almaniyanın nümayəndəsi Tobias Vinkler, ATƏT məsuliyyət çərçivəsində qeydə alınmış irəliləmə kimi, bəyannamənin 22-ci bəndini vurğulamışdır ki, komitə onunla Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin razılaşdırılmasını salamlamışdır.
ATƏT-in Siyasi və Təhlükəsizlik Məsələləri Ümumi Komitəsi bəyannamənin 53-cü bəndi ilə Ermənistan və Azərbaycana müraciət edərək, “Sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında” sazişi mümkün olan ən qısa zamanda imzalamaq və təsdiq etmək imkanından istifadə etməyə çağırmışdır.
Tənzimləmənin yaxşı niyyət nümayişi və konstruktiv dialoqla, bütün istiqamətlərdə, o cümlədün sərhədlərin delimitasiyası, itkin düşmüş şəxslərin taleyinin və harada olduğunun müzakirəsi və aydınlaşdırılmasına yönəlmiş səylərin aktivləşdirilməsi ilə irəli aparılması ruhlandırılır.
