Parlamentin “Hayastan” fraksiyasının üzvü, EİD nümayəndəsi Armen Rustamyan Ermənistan-Azərbaycan danışıqlar prosesinə toxunub. O, deyib ki, bu şəraitlərdə ikitərəfli danışıqlar təhlükəlidir.
“Məğlub olan hökumət gedib bir daha qaliblə danışıqlar aparacaq və bu, uduzanla qalib arasında acı nəticəli söhbət olacaq” – deyən Rustamyan sonra əlavə edib ki, tərəflərin mövqeləri qeyri-bərabər olarkən vasitəçilərə ehtiyac duyulur.
İkitərəfli danışıqlar barədə ilk danışan Azərbaycan tərəfi olub. Bu günlərdə Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev bəyan edib ki, “Ermənistan başa düşməlidir ki, sülhün kökü və toxumu buradadır, Vaşinqtonda, Brüsseldə və Parisdə deyil.
Eyni zamanda, Azərbaycan Xİ nazirliyi bəyanat yayıb ki, “Azərbaycan ikitərəfli əsasda sülh müqaviləsinin tezliklə bağlanması üçün Ermənistanla birbaşa danışıqlara hazırdır”.
Dərslikdəki mənasız ifadələri bir kənara qoyub, baş verənlərə reallıqlarla baxmağa çalışsaq, o zaman maraqlıdır: indiki geosiyasi vəziyyətdə hansı ölkə vasitəçi rolunu öz üzərinə götürməyə hazırdır və bununla da hər iki tərəfə əldə olunmuş razılaşmanın icrasına zəmanət verir?
Bu sualın dəqiq cavabı yoxdur. Əksinə, Rusiya, 2020-ci il noyabrın 9-10-da olan bəyannaməsinin üçüncü tərəfi olaraq, Ukrayna müharibəsi ilə məşğul olmaqla, həmin sənədin yerinə yetirilməmiş müddəalarının həyata keçirilməsini təmin edə bilmir. İndi o, bacarmır və ya istəmir, buartıq problemin digər tərəfidir.
Aİ və ABŞ da bu prosesə o dərəcədə “batıblar” nə qədər ki…Və hələ sual olunur : Əgər Azərbaycan öz şərtləşmələrinə sahib olmazsa maraqlıdır onların sonuncuya təzyiqləri nə dərəcədə təsir edər.
Bu faktdır ki, Azərbaycan Qərb platformasında danışıqlarda iştirakdan imtina edib, Qranadaya, Brüsselə getməyib, Vaşinqtona getməyib. Qərb isə onu “saxlamaq” üçün heç bir addım atmadı. Yenə edə bilmədilər və ya istəmədilər, bu da problemin digər tərəfidir.
Əgər biz tamamilə fərqli geosiyasi reallıqlarda olsaydıq, nəzarət və balansın geosiyasi mexanizmləri sistemi işləsəydi, belə söhbət baş verməzdi.
Əgər biz tamam başqa geosiyasi reallıqlarda olsaydıq, geosiyasi məhdudlaşdırma mexanizmləri və əks tarazlıq sistemi işləsəydi, belə söhbət baş tutmazdı.
Bəs indiki vəziyyətdə Ermənistan nə etməlidir? Danışıqlar prosesindən imtinamı etsin, bununla da müharibə ehtimalını artırsın və yoxsa hər halda gələcəkdə bir növ razılığa gəlmək ümidi ilə danışıqları davammı etdirsin?
Hər halda, istənilən halda diplomatik vasitələrin və danışıqların həyata keçirilməsi prosesi dayandırmaqdan daha yaxşıdır. Başqa bir məsələ odur ki, o danışıqlara necə getmək və razılıq əldə etmək, nə etmək lazımdır ki, uduzan kompleks Ermənistanın danışıqlarda öz maraqlarını irəli sürməsinə mane olmasın.
Və buna baxmayaraq, problemlər varsa, o zaman hansı daha yaxşıdır: danışıqlar aparmaq və vəziyyəti gərginləşdirmək deyil, yoxsa danışıqlar aparmaq? Biz artıq bir dəfə onun nəticələrini görmüşük və baş verənlərin “altında hələ çıxa bilmirik”.
Təbii ki, digər tərəfdən belə bir vəziyyətdə Azərbaycanla danışıqlara girməyin ciddi təhlükələrlə dolu olduğu aydındır. Şahmat dili ilə desək, bu, Zuqzvanq vəziyyətidir və bu vəziyyətdən çıxmaq üçün təkcə iqtidar yox, yeri məhz müxalifət də çıxış yolları axtarmalıdır.
Ötən il də analoji cəhd olmuşdu, Ermənistan Respublikasının birinci Prezidenti Levon Ter-Petrosyan birgə həll yollarının tapılmasını təklif etmişdi.
Lakin bu təklif rədd edildi, Koçaryanı titullu müxalifətlə qaldı, çünki hökumət buna reaksiya vermədi.
Lakin EİD xadimləri amilində oxşat irarlar gözlənilən idi .Çünki həm 19-cu əsrin sonu, həm 20-ci əsrin əvvəllərində, həm də 21-ci əsrin əvvəllərində EİD “ ölüm yaxud azadlıq” prinsipi ilə davam edirdi. Prinsip hansı ki, özünün 130 ildən artıq tarixində Ermənistanda çoxlu faciələrlə üzləşib.
